Categorie: Harm † 2016

Waarom hielden we allebei van documentaires? Al een aantal jaren maakten we er een gewoonte van om minstens een grote docu te zien op het IDFA. Soms hadden we het beiden te druk, maar dierbaar zijn me nu de avonden dat we vol overgave gekluisterd zaten te kijken naar een tocht naar de top van de Himalaya of de zegetocht van Karsu Dönmez. Extra spannend werd het wanneer de filmmaker zelf in de zaal zat, Harm wilde eigenlijk wel  gelijk vrienden maken. Nu ik terug kijk, merk je extra dat je dan dezelfde belangstelling had. Dezelfde zaken in een film vielen ons op en we snapten waarom de filmmaker zijn docu had gemaakt zoals hij hem had gemaakt. Soms appten we elkaar als er iets bijzonders op tv voorbij kwam. ‘Nu op npo2! Strandbeesten’, liet ik weten. Harm: ‘Ha leuk / Mooie vent he?’ En in de tweede helft van augustus vroeg ik: ‘Ben je al naar ’the red turtle’ geweest? Zin om samen te gaan deze week?’ Helaas, laatste appje in mijn app-contact met Harm. Later bleek dat hij al naar de prachtige film van Michael Dudok de Wit was geweest en het hem ook gegrepen had, zeker na zijn Japan-reis met Iris. Ik kan me herinneren dat we van dezelfde filmmaker de prachtige tekenfilm ‘Father and Daughter’ op de computer hebben zitten kijken. Prachtige herinneringen en tegelijk ook zo pijnlijk. Ik mis mijn zoon, ik mis hem.
IDFA stond al maanden in mijn agenda. Stiekem verheug je je er dan op om samen op stap te gaan. Van te voren een hapje eten en ons dan hullen in een donkere bioscoopzaal. Om afgelopen vrijdag met mijn broer op stap te gaan was niet minder leuk natuurlijk. Ik had het echter zo graag met Harm willen doen. Een poëtische docu-film over Cambodja, de tijd van Rode Khmer. En na een lunch in de Amsterdam Tower, genietend van een prachtig uitzicht, op naar de volgende docu in Eye. Opnieuw besef ik dat Harm genoten zou hebben. Niet van alle geweld in “Peshmerga”. Maar wel dat de producer en de maker in de zaal zijn en na afloop het publiek te woord staan. Bernard-Henri Lévy hield een boeiend betoog over het maken van zijn film; “Niemand deed het, dus moest ik het doen”.
Vanavond was de docu over Frans Timmermans op tv. Geen idee of Harm dat interessant zou hebben gevonden. Maar het gaf wel een heel mooi beeld van een gedreven en fanatieke politicus, die het project Europa koste wat kost een gezicht wil geven. Gelukkig wordt deze week er ook op tv veel aandacht aan goede docu’s geschonken. Docu’s geven een reële en vaak ook literaire kijk op een gebeurtenis, een persoon of bijvoorbeeld op kunst. Daarom spreken ze mij aan en voor Harm gold dat ook.  Het is dus genieten deze week, ondanks de weemoed en het gemis.

Kyrie eleison, ook over het volk in Koerdistan dat al zo lang vecht voor een eigen plek onder de zon en dat zo vaak moet bekopen met de dood.

Gistermorgen afscheid genomen van het prachtige waddeneiland Ameland. Fietsen weer achter op de auto gezet en nog even naar het strand voor een “koffietje”. Omdat de wind inmiddels uit het westen komt, was de zee  bij het huisje ook al goed te horen. De branding was dan ook een flink stuk forser. We rijden een “laatste” keer door Hollum. Gelukkig hebben we genoeg tijd  om in het Maritiem Museum nog een snuif kunst te nemen. De koeien van Karel Buskus maken indruk op ons.  Nog even een foto van een vooroorlogse ANWB wegwijzer en dan via de Ridderweg naar de zuidkant van Ballum. Bij Nobel halen we als aandenken nog een heerlijke fles likeur, een specialiteit van het eiland. We zijn mooi op tijd voor de boot en in ruim drie kwartier staan we weer op het vaste land. Via Harlingen en Afsluitdijk, wat is Nederland prachtig in de herfst, rijden we ons Noord-Holland binnen. Bij Medemblik krijg je het Randstad gevoel al weer een beetje. Tig kranen zijn druk bezig een fabriekshal uit de grond te trekken, naast kilometers kassen met fruit en groente.

Thuis ligt er een stapel post op tafel. Kranten, reclame, maar ook lieve berichten van meeleven. Tussen alle post zit ook een brief van het Erasmus MC. Een schriftelijke bevestiging van waar de transplantatiecoördinator ons al over gebeld heeft.
Ik citeer: “Na zijn overlijden doneerde uw zoon zijn beide nieren.
Zijn linker nier is getransplanteerd bij een man van — jaar oud.
Zijn rechter nier is getransplanteerd bij een vrouw van — jaar oud. Beide ontvangers zijn thuis en maken het goed. Zij zijn niet meer afhankelijk van dialyse, de nieren functioneren goed.
Zijn hart is uitgenomen t.b.v. hartklepdonatie. Zowel de klep van de aorta (grote lichaamsslagader) als van de longslagader (deze ontspringt in het hart) zijn goedgekeurd en wachten op een passende ontvanger.Namens deze patiënten wil ik u danken. Zij kunnen u niet persoonlijk benaderen maar zijn zich zeer bewust van het feit dat hun nieuwe kans zo verbonden is met uw verdriet.”
Ondanks het verdriet en het  gemis van Harm is dit een mooi bericht. Die woensdag de 14e moesten we in een split second beslissen. Getwijfeld hebben we niet. Achteraf kijken we er ook met een goed gevoel op terug. Maar nu na twee maanden ook werkelijk blijkt dat twee mensen geholpen zijn, is dat om dankbaar voor te zijn. De medewerkers van het transplantatieteam hebben uitstekend werk gedaan. Zorgvuldigheid stond aan alle kanten voorop. Ondanks het feit dat wij als ouders binnen een heel korte tijd moesten beslissen, verliep het hele proces stap voor stap volgens protocol. Harm had zichzelf nergens laten registreren als donor, dan moet je  als nabestaanden nu eenmaal beslissen. Bij dezen roep ik iedereen dan ook op om zich te laten registreren als donor. (www.donorregister.nl)  Het voorkomt in ieder geval dat mocht je iets gebeuren, je nabestaanden niet opeens voor de keus staan. Je kunt je namelijk ook laten registreren wanneer je geen donor wilt zijn!
Het blijft een raar idee dat er nu  twee mensen rondlopen met een stukje Harm. Hoe klein en onbeduidend het misschien ook is, voor deze man en vrouw is een eind gekomen aan heel veel  dialyse-ellende.
Wat betreft de hartklepdonatie is het zo dat we niet gelijk horen of er een ontvanger voor gevonden is. Ze kunnen de hartkleppen wel tot vijf jaar bewaren, zo werd ons verteld. Later kunnen we dan weer informeren of er iets mee gebeurd is.

Kyrie eleison, ook over de personen die een nier van Harm hebben ontvangen.             

Harm had in Spotify een speciale lijst aangemaakt. Een ‘When I die’ lijst. In totaal wel acht uur muziek die hij bijzonder mooi vond. Zo mooi dat hij die muziek wel gedraaid wilde hebben bij zijn begrafenis, dat mag je naar mijn idee dan wel afleiden uit de door hem gekozen titel. Iris, zijn vriendin heeft er vijf prachtige nummers uitgezocht voor de bijeenkomst in de Westerkerk. Het was beslist niet de muziek van Coos en mij, maar al luisterend bleek het bijzonder goed te passen in het programma. Natuurlijk hadden we ook zelf muziek bij het programma gezocht. Zoals het stuk van Johann Sebastian Bach, ‘Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit’. Deze cantate begint met een wonderschone sonatina. Een melodie waarvan je onder normale omstandigheden al tranen in de ogen krijgt. Op de site ‘All of Bach‘ staat in de toelichting het mooi omschreven: “De violen schitteren door afwezigheid, maar er zijn wel twee blokfluiten en twee viola da gamba’s. Zij leveren een zachte, troostrijke en soms haast hemelse klank.” Die AoB site is trouwens een prachtig initiatief. In het voorjaar van 2014 kwam deze site in de lucht en Harm bracht me al snel op de hoogte. Dat was omdat het bedrijf waar hij werkte deze site had ontworpen en gerealiseerd. Met dank aan Fabrique dus. De uitvoering van ‘Actus Tragicus’ is aangrijpend, ook al zit je te luisteren achter je computer. Inmiddels zijn na twee-en-een-half jaar veel werken van Bach op deze site te vinden. Uren genieten dus! En, wat zo mooi is, je vindt bij elk uitgevoerd werk een uitgebreide toelichting en ook de gezongen teksten. In de Westerkerk hebben we de sonatina en het daarop volgende koor laten horen. Een voluit bijbelse tekst, die als een geloofsbelijdenis mocht klinken. Ook al snappen we niets van het moment van de dood van Harm en blijft het ook na twee maanden niet te bevatten.

Gods tijd is altijd de beste tijd.
In hem leven, bewegen en zijn wij,
zolang hij wil.
In hem sterven wij op de juiste tijd,
wanneer hij wil.

Graag hadden we natuurlijk de hele cantate laten horen. Helaas was de tijd daarvoor niet toereikend. Maar nu het vandaag al twee maanden geleden is dat Harm verongelukte, geef ik de lezers ook het laatste koor van cantate BWV 106 mee.

Glorie, lof, eer en heerlijkheid
zij aan u, God de Vader en de Zoon gegeven, en met name
aan de Heilige Geest!
Laat die goddelijke kracht,
ons zegevierend doen overwinnen
door Jezus Christus, amen.

We wandelen over het strand en de tranen van kou drogen als vanzelf door de wind. Een stuk hout, een laars, voor de rest een prachtige zandvlakte, getekend door wind en water. Een weekje Ameland doet goed, even weg van alle beslommeringen en geregel. Onze fietsen hebben geen enkele moeite met de schelpenpaden en voor we het weten zijn we in Nes of Ballum. De maand november is door slimme Amelanders uitgeroepen tot kunstmaand. Kerken, strandtenten, restaurants en ook het gemeentehuis; wat maar enigszins geschikt is doet mee. Kunstenaars hebben hun werk uitgestald en opgehangen, tot in de vuurtoren aan toe. Omdat de markante rood-witte vuurtoren een verfbeurt nodig heeft zijn kunstenaars uitgedaagd een ontwerp in te leveren. Nu zweven er duikers, dolfijnen, zeehonden en walvissen  rond de toren. Vandaag hebben we met de kleinkinderen de toren beklommen en genoten van een prachtig, maar koud uitzicht. Tweehonderdzesendertig stalen treden omhoog in een toren die is ingehaald door modernere apparatuur. Onder het vuurtorenlicht van bijna vierenhalf miljoen candela zit geen vuurtorenwachter meer, maar een etalagepop.  Op Ameland steken ze elke dag er een op ‘voor altijd Harm’, zegt Coos. Nou niet één dus, maar vierenhalf miljoen!

Eerder deze week bekeken we in de Gereformeerde-Doopsgezinde Kerk van Hollum de schilderijen van Ans Markus. Ze heeft een serie indrukwekkende schilderijen gemaakt onder de titel ‘Verborgen Verdriet’. In deze serie heeft ze mannen vastgelegd die verdrietig zijn. Meestal hebben ze handen voor hun gezicht. De kunstenares zegt in het programmaboekje: “mannen mogen dan wel minder hun emoties tonen, maar die zijn er wel degelijk”. De voor je gevoel onaffe schilderijen, stralen letterlijk het verdriet uit en stemmen tot bezinning. Er zijn geen tranen te zien, de handen zijn voor het gezicht geslagen. Maar wel druipt aan de onderkant langzaam de verf naar beneden, de man huilt met zijn lijf… Zo ontkomen we ook op Ameland niet aan de dood van Harm. Of we nu op een avond zitten te kijken naar een aflevering van ‘dolende dertigers’ waarin een grijnzende Harm met zijn vrienden geniet van een festival.
Op het laatste festival, waar hij was in september, op het waddeneiland Vlieland, had Harm een T-shirt gekocht. Hij droeg het toen hij in de vroege nacht van 14 september de Nassaukade overstak. ‘Into the great wide open’ staat op het shirt gedrukt en het borstzakje heeft een mooie foto van een blauwe lucht met wat wolkjes. Was het symbolisch? Net zo symbolisch als de verdrietige mannen op de schilderijen van Ans Markus? Het lijkt wel of het verdriet niet afneemt en het gemis stukje bij beetje erger wordt. Wat had ik graag met hem door de duinen gelopen en over het strand gebanjerd. Nu, met de rest van het gezin is het fijn, maar het zal nooit meer compleet zijn.

Kyrie eleison, want we weten dat U het niet zo bedoeld hebt.

Met dank aan collega Martin bij MM. Harm zou het al zo lang doen, maar ja het moest wel even gebeuren. Zoals wel vaker gebeurde, het komt wel goed. Gelukkig is er dus een fantastische collega die gelijk begrijpt wat ik bedoel. En.. het ziet er ook gewoon netjes uit, de juiste afstanden en de goede spatiëring. Door je e-mailadres in te vullen krijg je automatisch een mail wanneer ik weer iets geblogd heb. Het kost niets.

Waarom was Harm zo’n fan van Adidas ? Tig foto’s zijn er waar hij op staat met een Adidasvest. Inmiddels zijn er verschillende vrienden en neven die ter nagedachtenis regelmatig een vest van Harm aantrekken. Op die manier blijft hij toch een beetje voortleven. We willen Harm niet vergeten! Zo heb ik inmiddels ook zijn mooie KEF-speakers aangesloten. Ze passen  heel goed bij mijn eigen KEF-speakers. Ook zijn versterker heb ik in gebruik genomen. Een mooie blijvende herinnering aan Harm, vooral ook omdat hij het ook in muziek goed voor elkaar wilde hebben.

Kyrie eleison

Het is zondagmiddag en voor mij op tafel ligt het boek van Rikko Voorberg, ‘De dominee leert vloeken’. Graag zou ik het je cadeau hebben gedaan en aangemoedigd hebben om het te lezen. Niet half, maar deze keer helemaal. En dan bij een koffietje er over door praten wat de kunstenaar Rikko in je losmaakt. Of vond je het al met al toch te confronterend wat dominee Rikko doet? Kan je vader het misschien nog wel meer waarderen dan zijn zoon? Ik mis je, omdat we het niet meer kunnen bespreken, er niet meer samen over door kunnen ouwehoeren.
In de ‘PS van de week’ staat een mooi interview met Erik Kessels van het reclamebureau aan de Lauriergracht. Ik wil er met je over doorpraten. Die Kessels heeft prachtige ideeën over creativiteit en ik kom dezelfde gedrevenheid tegen wanneer ik praat met collega’s van je. Volgens mij hebben we het wel eens gehad over de fotoboeken van KESSELSKRAMER. Het moet schuren en het moet ook nog beter dan goed zijn. Het is alsof ik je chef bij MM hoor praten. Zonde dat je er niet was toen we afgelopen donderdag met Femmie en Rieke gingen lunchen bij de Monks. Fantastisch dat we zoveel konden delen met je collega’s. De gereserveerde tafel was haast te klein, maar je had er op een hoekje best nog bij gekund. We misten je allemaal en hadden zo graag je grijnzende kop gezien en je willen horen over weer een foto in de trein van een slapende forens. Nooit zal het rijtje van 100 compleet worden en elke keer bij een slapende treinreiziger missen we jou, om even stiekem een foto te nemen. Wanneer we later over je afdeling lopen, is de lege plek bij je computer o zo zichtbaar. Waar hang je uit? Welke afdeling ben je even naar toegelopen om inspiratie op te doen? Welk geel memootje kende je inmiddels uit je hoofd en was aan vervanging toe? Ik mis je en wil het wel in honderd verschillende lettertypes achter elkaar zetten. Waarom voelt het net of 14 september gisteren was?
Ik mis je. Onder het boek van Rikko ligt de IDFA krant van 2016. Volgende week is het zover en worden de bioscopen en filmhuizen in Amsterdam weer overspoeld met prachtige en spraakmakende documentaires. Al bladerend bedenk ik welke we samen leuk vinden, maar niet gaan zien. Misschien de film ‘Uzu’ over een religieus ritueel in de Japanse stad Matsuyama of naar een Franse documentaire over vluchtelingen op het inloopspreekuur van dokter Jean Pierre Geeraert. Meestal liet ik het aan jou over om iets uit te zoeken, omdat je agenda vaak al zo vol zat. Nu zal ik alleen moeten zoeken en daar mis ik je om.
Ik mis je, omdat vanmiddag je vrienden komen en jij er niet bij bent. We gaan kijken naar de film van de bijeenkomst in de Westerkerk. Opnieuw zullen we huilen en elkaar vasthouden. Het glas zullen we heffen, op jou, omdat we je missen.

Kyrie eleison

Woensdag 2 november was het niet alleen ‘dankdag voor gewas en arbeid’, maar ook Allerzielen. Geert stuurde een mail dat hij gevraagd had om bij hem in de Oud Katholieke Kerk ook de naam van Harm te noemen en een kaars aan steken. Tegenover Loetje staat aan de Ruysdaelstraat al jaren het Amsterdamse kerkgebouw van de OKK. In de eucharistieviering werd woensdag stilgestaan bij wie stierf en je bijbleef. Een mooie en indringende en ook rustgevende viering. Vooral het Kyrie eleison en ook psalm 130 maakten indruk op mij en Coos. Gedurende de dienst besef dat je als gereformeerd christen dit in je eigen kerk mist. Ooit is met de reformatie dit soort rituelen uit de liturgie verdwenen, denk ik. En al heel lang beseffen protestanten dat ze toen veel kwijt geraakt zijn, maar helaas zijn er te weinig rituelen voor terug gekomen. Nu we Allerzielen hebben ervaren als heel mooi en ook het bij God brengen van je verdriet en gemis, zou het heel mooi zijn om dat ook gewoon in de gereformeerde kerk een plek te geven. De voorganger draaide er ook niet omheen. “Is het Koninkrijk van God een vrome illusie? Houden we onszelf voor de gek? Maar dan zou het leven toch zinloos zijn? De doem van de dood zou toch constant boven je hoofd blijven hangen? Geloof is nodig tegen pessimisme en angst! Uitzicht op Gods Koninkrijk houdt zicht op het leven en wie Jezus hoort spreken in het evangelie, hoort God spreken. ‘Er zij licht’, staat geschreven, kies daarom voor het leven. ‘Ik ben het leven en wie in mij gelooft zal niet sterven’, zei Jezus. Mensen die dit willen en durven nazeggen, mogen deel hebben aan de eeuwige vreugde in Gods Koninkrijk!” Wij konden niet anders dan dit beamen.

Eerder heb ik al geschreven over de werkzaamheden aan de Nassaukade. Inmiddels is dat afgerond en voor zover ik kan inschatten, is het een stukje veiliger geworden. Je kunt als fietser en voetganger in ieder geval even pauzeren op een soort vluchtheuvel. Auto’s zijn door de wegversmalling ook gedwongen iets af te remmen. Harm komt er niet door terug, maar misschien voorkomt het dat er meer slachtoffers vallen.
De laatste weken krijgen we regelmatig de vraag of er al meer bekend is over het onderzoek naar het ongeluk. Helaas is dat nog niet het geval, maar binnen een paar weken zullen de resultaten wel op een rij staan. Hoe en wat er dan gaat gebeuren weten we ook nog niet precies.  Waarschijnlijk komt er uiteindelijk wel een strafproces naar we nu weten. Te zijner tijd zal ik daar ongetwijfeld nog wel eens over berichten.

Naast het mooie van een ritueel als Allerzielen, zijn er ook nog steeds de dagelijkse rituelen. Een kaars aansteken op de kast bij allerlei spulletjes van Harm, maar ook stap voor stap verder opruimen. Inmiddels ook allerlei paperassen uitgezocht en maar eens geordend in een map. Van alles kom je dan tegen, een concurrentie beding van Resoluut, Harms arbeidsovereenkomsten, een Strum Academy certificaat, maar ook een onderwater navigatie brevet. Opnieuw trekt het leven in Harm in korte hoofdstukjes aan je voorbij, bizar. Rituelen vind ik eigenlijk ook dat lieve mensen op bezoek komen, het doet zo goed! Nog eens verhalen ophalen over Harm en nog een keer naar de foto’s van 22 september kijken. Een kaartje, een belletje, voor ons werkt het. Ook al weten we soms niet te zeggen hoe het gaat en hoe het nog voelt…

Kyrie eleison

Ik rij door de polder naar Kampen, parkeer op advies bij het gemeentehuis en wandel op deze prachtige herfstochtend naar de Nieuwe Kerk. Vandaag wordt in deze kerk stilgestaan bij vijftig jaar Open Brief. Iets wat de meeste lezers van mijn blog helemaal niets zegt waarschijnlijk. Zelfs mijn kinderen snappen hier helemaal niets meer van, laat staan iemand die niet is ingewijd in heel specifieke kerkgeschiedenis. Heel kort gezegd komt het er op neer dat een Open Brief van een 25 tal dominees, mee de aanzet werd tot een scheuring in de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. Ik was toen net tien en kan me er alleen nog van herinneren dat onze dominee in Hoogeveen een fel bestrijder was van de Open Brief aanhangers. Hij kon aan het eind van de dienst zó bidden dat er enkele broeders en zusters met hun gezin, onder het bidden, de kerk uit stommelden. Later in 1970 was er in Hoogeveen een synode. Ook daar werd de breuk tussen ‘binnen en buiten verband’, zoals de door de scheuring ontstane groepen in eerste instantie werden genoemd, niet meer geheeld. De ‘buitenverbanders’ gingen verder onder de naam Nederlands Gereformeerde Kerken. In 1970 was ik natuurlijk wat ouder en kan mij er van herinneren dat het emotionele vergaderingen moeten zijn geweest. De breuk liep soms dwars door gezinnen en zorgde voor jarenlange trauma’s.
Ik vind het prettig om me weer even onder te dompelen in een stuk kerkgeschiedenis waar we ook in kerkelijk Amsterdam vaak tegen aan zijn gelopen. Inmiddels zijn er al weer jaren terug vele gesprekken geweest en erkennen de GKv en de NGK en ook de CGK trouwens, elkaar als kerken van Christus. Wanneer het zo uit komt preken dominees ook in deze drie verschillende kerken. Even een dag geen nasleep van Harms ongeluk aan mijn hoofd denk ik, wanneer ik de Nieuwe Kerk aan de Broederweg binnenstap. Toch ontloop ik het ook vandaag niet. Erik schiet me aan en betoont zijn medeleven, heeft vaak aan ons gedacht. Ik kan niet veel zeggen, tranen kruipen omhoog. Later zie ik Dik-Johan zitten, met een groet laat hij merken dat hij me ziet zitten en in de pauze spreken we elkaar. Natuurlijk gaat het over Harm. En ook in de ontmoetingen met Piet, Arnold, Atze, Cor en Hans kan ik er niet omheen. Praten over een kerkscheuring blijkt deze dag goed te doen. Maar mij doet het praten over het verlies van onze oudste ook goed. Tijdens de receptie spreek ik Peter. Prachtig hield hij aan het eind van deze congresdag een emotioneel betoog. “Oproep tot eenheid”, noteer ik mijn Moleskine. Ik vertel Peter dat ik gelijk aan zijn vader moest denken toen hij sprak. Meer dan vijfentwintig jaar geleden nodigde ik op school rond de 4 en 5 mei herdenking vaak mensen uit die de Tweede Wereldoorlog bewust hadden meegemaakt. Zo kwam ook opa Sneep op een middag zijn verhaal vertellen. Al vrij snel was hij in WOII ondergedoken in Amsterdam en betrokken geraakt bij het drukken van het illegale Vrij Nederland. Prachtig kon hij er over vertellen. De leerlingen en zeker zijn kleinkinderen gingen helemaal op in zijn geschiedenis.
Toch moest ik speciale toestemming krijgen van ons schoolhoofd om meneer Sneep binnen te halen. Meneer Sneep, zo begreep ik uit de toelichting van meneer Wietsma, was ‘besmet’. Hij had ooit in 1966 aan de wieg gestaan van de Open Brief en hem zelfs gedrukt! En tja… Inmiddels kijken we daar naar met een heel andere blik en vinden we zo’n reactie echt raar. Maar het laat wel zien hoe diep de emoties zaten als het ging over die Open Brief en daaruit volgende kerkscheuring.  Nu kan ik er met Peter om glimlachen. Daan en Kees komen er even later bij staan. Daan heeft me al eerder verteld dat hij mijn blog volgt en het hem extra raakt omdat hun gezin een dochter heeft moeten begraven. Daan vraagt Peter hoe hij deze dag ervaren heeft. “Therapeutisch”, zegt Peter.
Na een kop koffie aan de Burgwal bij Kees, waar we nog veel oude Amsterdamse gebeurtenissen voorbij laten komen, wandel ik door het inmiddels in straatlantaarnlicht gehulde Kampen naar de auto. Het woord therapeutisch blijft maar rondzingen in mijn hoofd. Jazeker, ook voor mij was het therapeutisch, om toch weer te vertellen en te delen over het verlies van Harm.

Kyrie eleison

Ook vandaag kwamen er per post nog condoleances binnen. Je merkt dan steeds weer dat het ook anderen niet loslaat en misschien helpt het ons juist een beetje om los te laten. De oogpleisters zullen we goed bewaren, waarschijnlijk plak ik ze in het boek met herinneringen aan Harm. Ontroerend mooi en doet me terugdenken aan de tijd dat we met hem naar de VU polikliniek gingen en iedere keer maar controleren of z’n luie oog het iets beter zou gaan doen. Om het nog enigszins aantrekkelijk te maken kregen die malle pleister/ooglapjes een stickertje. Zag Harm zelf niets van natuurlijk, maar het verguldde iets. Volgens de orthoptist zou Harm nooit straaljagerpiloot kunnen worden, omdat hij geen diepte zag. Vond hij geen probleem trouwens. Uiteindelijk had hij er bij zijn werk als design director geen nadeel van, voor zover ik weet.

Ook een hele mooie reactie kwam vanmiddag tijdens een kop koffie aan het Beukenplein. Harms beste vriend vertelde me dat hij even was gaan snuffelen bij Distorion Records aan de Westerstraat. De eigenaar vertelde hem dat hij net wat dozen met mooie lp’s had binnengekregen. Dat er ook een bizar verhaal aan vast zat, want het was binnengebracht door de vader van een verongelukte jongeman. Harms vriend vertelde natuurlijk dat hij de betreffende muziekliefhebber heel goed gekend had. Het cirkeltje was rond. Vervolgens vertelt de handelaar dat hij achteraf gezien, bij het doorbladeren van de dozen lp’s merkte dat er toch meer bijzonder materiaal tussen zat, dan hij in eerste instantie gedacht had. Daarom gaf hij alsnog vijftig euro extra. Bij het kopje koffie komt er dus ook een briefje van vijftig op tafel, hoe genereus van deze platenhandelaar. Hartelijk dank; het getuigt van vakmanschap en handelaarsgeest. Harm zou het ook gewaardeerd hebben en met een grote grijns op zijn gezicht de winkel zijn uitgegaan.

Kyrie eleison

Afgelopen week hebben we een paar keer zitten kijken naar de film die gemaakt is van de bijeenkomst in de Westerkerk. Heftig, maar ook troostrijk. Je beseft opeens dat er veel meer mensen om de dood van je zoon rouwen, dan alleen een vader, een moeder, twee zussen, zwagers en een vriendin.  Al die mensen, die we lang niet allemaal hebben kunnen spreken, gedeeltelijk zie je ze nu zitten. Gek ook om jezelf terug te zien. Je bedenkt opeens dat je nog veel meer had willen vertellen over Harm, ik had nog uren kunnen door gaan. Op de film zie ik mezelf vertellen dat Harm gedoopt is, zo stond het ook op mijn papier. Gedoopt, catechisatie gevolgd en belijdenis gedaan en zelfs nog de Alpha-cursus. Ik beweerde toen dat hij is gedoopt door dominee de Boer, maar dat was niet juist. Dominee Erik de Boer heeft een van onze twee dochters gedoopt. Harm is gedoopt door dominee Breen. Onvergetelijk, want dominee Breen was in die tijd van het oude stempel en dus voor ‘vroegdoop’. Harm werd zaterdag 17 april geboren, prachtig weer was het die dagen na Pasen. Twee weken later werd op zondag Harm gedoopt, zodat Coos er ook gewoon bij kon zijn. Veel familieleden waren aanwezig, een mooi feest.

Weer een paar weken later, een broer en schoonzus waren op bezoek, preekte op zondagmiddag ds. Breen over de kinderdoop naar aanleiding van zondag 27 (uit de Heidelbergse Catechismus). In de preek zei dominee Breen dat de doop minder waard is als je daar langer mee wacht dan nodig is. Toen de kerkgangers thuis kwamen, in die tijd woonden we op loopafstand van de kerk in de Transvaalbuurt, kwam het verhaal uitgebreid op tafel natuurlijk. In de hal van de kerk had een oudere broeder duidelijk zijn ongenoegen er over geuit dat zelfs een gereformeerde onderwijzer zich niet meer aan de ‘regels’ hield. In de week er na heb ik het bandje opgevraagd en het nog eens teruggeluisterd. En ja hoor, het verhaal was juist. Ik heb daarom maar een afspraak gemaakt met onze dominee. Keurig werd ik ontvangen in de grote studeerkamer aan de Apollolaan. Ach, zei hij, ik moest er niet zo zwaar aan tillen. Het was niet persoonlijk bedoeld en de uitspraak sloeg niet op de doop van Harm. Verward ben ik maar naar huis gefietst, wat een rare manier van denken, dacht ik. Op de mannenvereniging, een groep broeders uit de Oosterparkkerk die samen de Bijbel bestudeerden, werd er ook over gediscussieerd. En er waren werkelijk broeders heilig van overtuigd dat wanneer op zaterdag je kind wordt geboren, je op de zondag erna kunt dopen. De vader als hoofd van het gezin kan immers ook zijn vrouw vertegenwoordigen, ook al ligt ze nog in het kraambed. In het huidige kerkelijke leven vinden we dit soort gedachtegangen hopeloos ouderwets, maar dertig, veertig jaar geleden was het heel normaal om hier elkaar de maat te nemen. Nu na het verongelukken van Harm komt het twistpunt weer boven. Dominee Breen leeft niet meer en was denk ik inmiddels ook niet meer zo’n heftige verdediger van de ‘vroegdoop’.

In gesprekken met andere ouders van wie de kinderen een zelfde weg zijn gegaan als Harm, komen doop en belijdenis regelmatig ter sprake. Harm zijn generatie heeft met grote aantallen de gevestigde gereformeerde kerk (vrijgemaakt) verlaten. In sommige gevallen hebben ze zich aangesloten bij allerlei verschillende groepen, waar niet de kerkgeur uit hun jeugd hangt. Sommigen zijn evangelisch geworden of weer een ander een compleet ander uiterste; oud-katholiek.  Maar nog veel meer is het geloof langzaam aan verdwenen en is er alleen nog een vaag religieus besef over. En wanneer dat laatste er ook niet meer is, heeft het geloof in een levende god echt afgedaan; je leeft vandaag, maak er iets moois van, want na dit leven is er niets.
We hadden ze toch zo keurig opgevoed? Ze gingen naar een gereformeerde basisschool, kregen gereformeerd vervolgonderwijs en zaten elke zondag netjes naast ons in de kerk. En opeens was het bij velen zo maar voorbij. De deur uit en gelijk ook maar de kerk uit en weg met alles wat daar ook maar mee te maken heeft. Ouders van dertigers maakt dat onzeker. Wat hebben we verkeerd gedaan? Wat als mijn kind er opeens niet meer is, zoals nu met Harm gebeurd is? Zal God dan oordelen? Is hij of zij wel gered? Allerlei vragen spoken dan door je hoofd en je kunt er van wakker liggen.

Mij troost de gedachte dat Harm, al leefde hij niet als een doorsnee gereformeerde kerkganger, er openlijk voor uit kwam dat hij geloofde. Er was verbinding met boven, net als bij een botsautootje knetterde dat soms flink. En ook Harm botste regelmatig tegen allerlei zaken aan. Hij verloochende zijn opvoeding niet en had gelukkig heel veel bagage meegekregen. En hij was gedoopt! Wij vergeten vaak, ook als ouders, dat God veel groter denkt, was en is, dan wij ooit kunnen bedenken. God liet Harm niet los, Harm liet God niet los. Vervolgens mag dat mij en al mijn broeders en zuster in de kerk er niet van weerhouden om na te denken over hoe we hier mee om moeten gaan. Doet de kerk iets fout? Hebben ouders het fout gedaan? Zat en zit het in het onderwijs? En wat kan ons nog troosten als je kind niets meer met het christelijk geloof te maken wil hebben? Zijn het ook niet dezelfde vragen die vijftigers en ook zestigers kunnen bezighouden? Wat als ik twijfel? Wat als het niet waar is? Zijn al die veranderingen in de kerk wel zinvol? Struisvogelpolitiek levert in het algemeen al niet veel op en in de kerk al helemaal niet! Waarvan akte.

Kyrie eleison