Dodenherdenking | In memoriam Harm 1982 – 2016 (54)
Drie namen op een houten kruis en daarboven: gefusilleerd 15 december 1944. Ik ken deze mannen al jaren, al heb ik ze nooit echt gekend. Ooit adopteerden we als school het bijna twee meter hoge witte kruis aan de Haarlemmerweg, vlak bij het huidige station Sloterdijk. Elke 4e mei leggen de leerlingen van de basisschool een bloemstuk en wordt er iets verteld over de verschrikkelijke gebeurtenis op die 15e december, nu al meer dan 72 jaar geleden. Door de voortreffelijke organisatie van moeder Hélène zijn er elk jaar meer belangstellenden. Een paar maanden geleden belde ze op of ik dit jaar een toespraak wilde houden. In 2010 had ik het voor het laatst gedaan, bedacht ik. Ik appte dat ik het wel zag zitten, niet wetend wat het uiteindelijk met mij zou doen.
Eigenlijk is het achteraf best wel vreemd dat de Duitse overheerser in de laatste maanden van de oorlog nog zoveel slachtoffers maakte. Een groot deel van Nederland was al vrij. Alleen die 15e december al, werden er op vier plekken 12 mannen gefusilleerd in Amsterdam en omgeving. Op vier plaatsen waren er door het verzet zogenaamde terreurdaden gepleegd. Er waren treinen ontspoord en er was een grote hoeveelheid suiker achterover gedrukt. De gefusilleerde mannen waren allen opgepakte verzetsmensen en ter dood veroordeeld. Er was geen direct verband tussen hun verzetsdaden en de gepleegde sabotage. Aan de Weteringsschans in Amsterdam zaten ze vast tot het vonnis zou worden voltrokken. De drie mannen die op de Haarlemmerweg in koelen bloede, midden op de dag werden neergeknald moesten tot een afschrikwekkend voorbeeld dienen.
Pieter Elias was rechercheur bij de politie en nog maar 36 toen hij werd opgepakt en een paar weken later stierf door de kogels van de bezetter. Hij zat volop in het verzet, vervoerde met zijn politieauto wapens, maar ook voedsel voor onderduikers. Een verrader zorgde er voor dat hij tegen de lamp liep. Henk Verkuijl was in 1942 al bij het verzet terecht gekomen. Spionage en kleine sabotage activiteiten, daar draaide hij zijn hand niet voor om. Toen hij eind november, 23 jaar oud, bij zijn ouders in Badhoevedorp logeerde werd de hele familie opgepakt. Ook zij waren verraden. Samen met zijn vader Matthijs, 49 jaar oud, die ook volop in het verzet zat, werd hij op die 15e december uit zijn cel gehaald. Arm in arm stonden ze naast Pieter Elias, toen de kogels van ‘het ‘Todeskommando’ hen troffen. Ongetwijfeld zijn de gedachten van vader en zoon uitgegaan naar moeder en de andere kinderen die ook waren opgepakt.
Ik noem bij de herdenking de namen van deze drie mannen en vertel hoe oud ze waren en vraag aan de omstanders of ze hun hand opsteken als ze ook ongeveer zo oud zijn. 36, 23 en 49; opeens komt het heel dichtbij. Voor mij staan de schoolkinderen waarvan de vader of moeder misschien zo oud is. Het waren mannen die niet wilde sterven, ze hielden van hun vrouw, hun vader en moeder en hun familie. Maar ze toonden levensmoed en heldhaftigheid, kwamen op voor hun land en de onderdrukten.
Opeens knalt het door mijn hoofd, ook Harm wilde niet dood en was nog maar 34. Het heeft niets te maken met de hele dodenherdenking, maar toch zie ik opeens zijn gezicht voor me. Als schooljongen heeft hij meer dan 20 jaar geleden ook hier bij het witte kruis gestaan. En ik kan er niks aan doen, maar wanneer de lampen aan de overkant van de vijver gaan branden ten teken dat de ‘twee minuten stilte’ ingaan, denk ik aan Pieter, Henk en Matthijs en ook aan Harm.
Kyrie eleison
De Officier steekt van wal, het proces verbaal open voor zich op tafel. Naast hem schrijft de secretaris alles nauwgezet op. De heer V. begint met uiteen te zetten dat volgens hem de agent niet harder dan 50 op de Nassaukade had mogen rijden. Ook al beroep je je op de brancherichtlijnen, nee, de situatie vroeg er niet om en niet aan alle voorwaarden voor harder rijden door een politievoertuig, werd voldaan. Agent A. had niet harder dan 50 mogen rijden.
Vandaag, de zeventiende april, is de geboortedag van Harm. Vijfendertig jaar geleden, het was flink warmer dan vandaag en een week na Pasen. Natuurlijk hebben we er bij stilgestaan, er naar toe geleefd, net als toen. Vorig jaar waren we door Harm uitgenodigd bij Pllek, een restaurant op het oude NDSM terrein. Zelfde weer als vandaag, grote witte wolken en een koude wind. Vandaag zijn we gaan varen, vanaf het IJDock, met een elektrische ’trekschuit’. Het IJDock is een mooi stuk hoogbouw-architectuur net voorbij het Centraal Station, waarvan het Openbaar Ministerie ook een onderdeel is. We reden voordat we de parkeergarage indoken langs de ingang van het OM en het schoot mij door het hoofd dat daar ergens in een kast of op een bureau nog steeds het proces-verbaal ligt om beoordeeld te worden. Een goede reden om er de komende week maar eens weer achteraan te gaan; wanneer neemt de officier van justitie een beslissing of er wel of geen strafzaak komt…
Met een wat overenthousiaste kapitein zijn we via de Prinsengracht over de Amstel naar Zorgvlied gevaren. Knuffelen, bijpraten, delen van verdriet en ondertussen genietend van al het meegebrachte lekkers. Bij het graf hebben we 34 rode rozen en 1 witte roos in een vaas gezet. Onze pastor Tim wachtte ons op bij de ingang van de begraafplaats en heeft bij het graf ons als familie en vrienden toegesproken. Pasen en een graf, hoe tegenstrijdig kan het zijn. In zijn korte toespraak verwees pastor Tim naar een andere overledene in 2016; David Bowie. Op het laatste album, vlak voor zijn sterven uitgebracht, staat een
Door Harms overlijden staan allerlei dozen en bakken van Harm nog her en der bij ons in huis. Het is niet erg, want Harm blijft op die manier nog een beetje bij ons. Toen kleinzoon Jip weer met het Technisch Lego wilde spelen, vonden we in de bak van de bouwtekeningen ook Harms speelgoedautootjes. Hij was echt een auto-freak in zijn kinderjaren.
In een film kunnen dingen die in werkelijkheid niet kunnen. Zelfs kleine kinderen beseffen dat al. Toch is het raar als je in een film opeens iets ziet, waarvan je weet dat het niet kan en het toch gebeurt. Het is een beetje raar uitgedrukt, omdat ik denk dat het wel kan. Afgelopen dinsdagavond draaide er weer een Willem Jan Otten film en hij noemde het van te voren in zijn Trouw-essay een Paasfilm. En Pasen gaat over opstanding en daar draaide het om in die film.
Maar In Ordet (Het woord; naar Johannes 1), een film van de Deense regisseur Dreyer uit het jaar 1955, vind er werkelijk een opstanding plaats. Op een moment dat je het niet meer verwacht slaat de dode vrouw (die vanwege de bevalling van haar doodgeboren kind is gestorven) de ogen op en kijkt liefdevol naar haar man. Je denkt bij jezelf, wat zou ik graag willen dat dit kon! Ik voelde het moment weer terug, dat we op de IC naast het bed stonden en Harm door machines in leven werd gehouden. Wat hadden we graag gewild dat hij zijn ogen langzaam opendeed en ons aangekeken had, vragend wat hij daar deed… Schrijfster Désanne van Brederode die met Willem Jan Otten de film nabesprak had het ook ontdekt; dit vraagt een levend geloof om het grootste wonder, wat je je voor kunt stellen, te begrijpen. En constateerden beide nabesprekers, de film is niet belerend, niemand kruipt op de stoel van het oordeel. Het wil je ook niks opdringen, maar het zet wel aan het denken. Kan opstanding echt?
Nog een week en het is Pasen. Deze week staan we stil bij het lijden van onze Heiland. Het programma van Passie uitvoerders zit overvol. Zelf zitten we woensdag in het Concertgebouw om de Johannes Passion te ondergaan; prachtig. Maar wanneer je niet gelooft in iets wat eigenlijk niet kan, wanneer je dat kinderlijke vertrouwen niet hebt in de “verrijzenis naar het vlees”, zoals Willem Jan Otten het zo mooi verwoordde, wat is het dan allemaal waard? Dan kunnen solisten en koorleden hun kelen schor zingen, maar blijft het: ruhe sanfte, ruhet wohl. Wanneer het echt alleen maar Goede Vrijdag blijft, dan staan we op Tweede Paasdag, wanneer Harm 35 zou zijn geworden, alleen maar te huilen bij zijn graf. En tranen zullen er zeker zijn als we er bij stil staan dat 34, 34 blijft in Harm zijn bestaan. In die zin is Tweede Paasdag een prachtig symbool en een mooi getuigenis. Door Pasen, 2000 jaar geleden, geloven we dat er werkelijk een opstanding is. Harm zei dan: ‘Het komt wel goed.’ En zo is het, want als je maar even anders kijkt, is er zicht op de hemel!
Afgelopen weken kreeg ik nog weinig medestanders voor mijn idee om politieke partijen en het parlementaire stelsel zoals we het nu hebben af te schaffen. Logisch want het voorstel om de hele boel op de schop te nemen, waar het onze democratie betreft, is nogal verstrekkend. Maar naar mijn mening moet er wel echt iets gebeuren. Hoe meer ik er op let en dan met in het achterhoofd de gedachte, dat het echt anders kan, verbaas ik me meer en meer over hoe het nu gaat. Voorbeeld: kijk naar het hele Brexit verhaal. Zou dat zo gegaan zijn als in het Verenigd Koninkrijk een democratie op basis van loting zou zijn geweest? No way, geen sprake van; men had zich wel duizendmaal bedacht. Ik vertrouw echt niet alleen maar op de goedheid van de mens. Maar wel, dat wanneer groepen en mensen onderling geargumenteerd met elkaar in gesprek gaan, de uitkomst er anders uit gaan zien.
Er is heel wat mailverkeer aan voorafgegaan, maar nu staat het definitief vast. Zowel het ontwerp als de tekst konden uiteindelijk onze goedkeuring wegdragen. Natuurlijk wilden we het niet, het had zo niet gemoeten. En elke keer wanneer we even een rondgang maken op Zorgvlied vliegt het ons weer aan. Maar aan de andere kant willen we het ook niet laten bij een stukje grond met alleen een groen bordje en een aangevreten plant. Harm verdient een mooie grafsteen, een ‘waardig’ monument; of we het nu willen of niet. Wanneer je gaat zoeken op internet is de keuze voor een monument overweldigend. Mooi blank staal, cortenstaal, glas, oneindig soorten hardsteen en dan ook nog in vele combinaties. Je kunt het haast niet bedenken of het is verkrijgbaar. En wanneer je over de vorm begint is het helemaal eindeloos natuurlijk. Natuurlijk wil je vervolgens rekening houden met wat Harm mooi vond. Maar ja, hij is er niet meer en met hem hebben we het nooit over grafstenen gehad, geloof ik.
Harm was van de vormgeving, en van dat ene uitgebalanceerde lettertype kon hij genieten. Oh, wat kon hij schelden als er een officieel epistel van mijn werk in ‘comic sans’ was opgemaakt. Het zijn opeens van die dingen die boven komen wanneer je met een grafsteen bezig bent. Gelukkig was het lettertype voor zijn naam snel te achterhalen. Geen idee of Harm indertijd de herkomst van dat lettertype heeft uitgezocht, maar ik denk wel dat hij dat had willen weten. Media Monks heeft het indertijd gebruikt bij het maken van de rouwkaart, omdat ze wisten dat dit het favoriete lettertype was van Harm. Zo installeerde hij jaren geleden het VAG (afkomstig van de Volkswagenfabriek) lettertype op mijn computer; was hij toen helemaal weg van. Dat New Batavier is al heel oud trouwens. Eva en Marta Yarza (een New-Yorkse tweeling en eigenaars van een ontwerpstudio) kwamen een prachtige poster tegen uit 1928 van de stoomvaartlijn op Londen. Op die poster stond een prachtig lettertype wat was gemaakt door Francesca Claussen. De Yarza tweeling heeft dit lettertype bewerkt en zo werd het de New Batavier.
Onze oudste twee kleinkinderen Jip en Fiene komen bij ons logeren. Spannend, want het is een eind rijden en hun papa en mama gaan even lekker uitwaaien met de jongste. Maar al gauw zijn ze weer gewend en spelen ze er flink op los.
Het is een halfjaar geleden dat Harm op een bizarre manier is verongelukt. Vanmorgen liep de app al vol met mooie selfies waarop een zonnebril of iets anders van Harm werd gedragen en er waren veel lieve berichten van Harms vrienden. Omdat we vandaag naar Las Palmas gingen hebben we in de kathedraal van de heilige Anna een kaarsje aangestoken. Het was wel een beetje tegen ons principe, want het was een elektrisch kaarsje, een nepkaarsje. Een munt er in en een elektrisch kaarsje springt aan. Vervolgens was niet te ontdekken welke nu van ‘ons’ was.
Gelukkig was er naast die gekke kaarsentafel en veel ‘rijk rooms leven’ in de bijgebouwen, in de kerk zelf een prachtige schildering van de opstanding. Wel een beetje bizar voorgesteld, een soort vierkante kist met daarboven Christus, die triomferend omhooggaat. Soldaten deinzen achteruit en een engel kijkt rustig toe. Niet allemaal waarheidsgetrouw waarschijnlijk, maar wel mooi om te beseffen, dat door Christus opstanding wij mogen geloven dat ook de doden eens zullen opstaan uit hun graf! Ook onze zoon Harm! Ondanks alle gemis en verdriet van vandaag, weten we ook dat de Opgestane alle tranen van onze ogen wist! Vanavond bewust een gedeelte van Desolate Cage aangezet, maar vervolgens via ‘All of Bach’ ook geluisterd naar de Actus Tragicus.
Zoals in mijn vorige blog te lezen was, zijn we een poosje met vakantie. Even de zon op ons lijf en niks aan ons hoofd. Dat laatste lijkt gemakkelijker dan het is. Want ook hier is het verdriet dat Harm er niet meer is, het is gewoon meegekomen met het vliegtuig, ook al is het al weer een half jaar geleden dat hij verongelukte. In de familie-app komen van hem geen leuke tegenberichtjes. Ik loop rond, heb vaak een fototoestel bij me en denk, wat voor geks zou Harm hier gefotografeerd hebben? We liepen de plaatselijke katholieke kerk binnen, helaas was er geen plek om even een kaarsje te branden voor Harm. Wel een prachtig Christusbeeld in een kerk die wel wat leek op een schuur.