Maand: mei 2026

Het lezen van een preek is in gereformeerde kerken geen bijzonder fenomeen. Wanneer er geen predikant beschikbaar is, om wat voor reden ook, is de regel dat de zondagse eredienst gewoon doorgaat. In mijn jeugd was twee keer naar de kerk normaal en wanneer dominee Francke ziek was of een keer vrij, werd er een preek gelezen, vaak door broeder Huisman. Deze broeder was leraar op de technische school en kon een preek met een duidelijke en warme stem uitstekend vertolken. Hij zocht van te voren waarschijnlijk in de kast in de kerkenraadskamer uit de serie ‘Waarheid en Recht’ een mooie preek en bereidde dat ongetwijfeld thuis voor. Of broeder Huisman ooit een handboek had geraadpleegd, ik denk het niet. De toenmalige kerkgangers luisterden in de voormalige synagoge van Hoogeveen echter graag naar hem.
Nog steeds worden er preken ‘gelezen’, zoals dat heet. Zelf heb ik het door de jaren heen ook regelmatig mogen doen en naar mijn idee ben ik er inmiddels aardig in bedreven. Maar nu ik het Handboek preeklezers heb gelezen van Paulien Vervoorn, werd ik hier en daar toch wel geconfronteerd met puntjes die beter zouden kunnen. Waarom was dit handboek er niet eerder? Preeklezers en tegenwoordig gelukkig ook preekleesters, hebben het tot op heden zelf moeten uitzoeken. Als preeklezer ben je echt aangewezen op eigen onderzoek en het gewoon maar uitproberen. Paulien Vervoorn heeft daar nu op een prettige manier verandering in gebracht. Met het door haar samengestelde handboek is freewheelen dus echt niet meer nodig.

Preken aanpassen
Het handboek van Vervoorn, verschenen in de serie ‘Werken in de kerk’ is overzichtelijk, heeft een duidelijke indeling en is in een heldere en bondige stijl geschreven. De verschillende hoofdstukken sluiten af met leestips en reflectievragen. Vooral die laatste vond ik goed geformuleerd. Vaak hebben dit soort vragen een nogal behoorlijk ‘man bijt hond’-gehalte, maar Vervoorn zet echt aan tot nadenken over je keuzes en manier van woorden geven aan een preek van een ander. In deel 2 van haar boekje, “Hoeveel mag je aanpassen?” geeft ze daar ook uitgebreid aandacht aan. Zelf heb ik niet echt de behoefte om een preek op allerlei punten aan te passen, je mag best respect hebben voor alle studie en werk dat schrijver van de preek erin gestoken heeft. Toen preken van de New-Yorkse predikant Tim Keller werden vertaald in het Nederlands, maakte ik daar graag gebruik van. Soms moest ik de context duiden of hier en daar een zin aanpassen, maar daar bleef het bij. De laatste jaren heb ik regelmatig gebruik gemaakt van preken van de Londense predikant Samuël Wells, ook dan moest ik her en der wel wat aanpassen, maar zo summier mogelijk. Vervoorn geeft hierin duidelijke tips en gebruikt daarbij ook duidelijke voorbeelden, hoe je met eigen woorden, toch respectvol naar de maker, een min of meer eigen preek kunt houden. Duidelijke uitleg en tips geeft Vervoorn ook over het in elkaar zetten van een liturgie. Wanneer je bij een preek geen liturgie voorhanden hebt, is mijn ervaring dat een muziekteam of een liturg dat graag voor je doet.

Nuttige tips
Handboek Preeklezers  geeft een helder en compleet overzicht van alles wat er komt kijken als je een preek ‘moet lezen’. Preeklezers (m/v) zou ik aanraden om dit boekje samen te bespreken en wanneer mogelijk dat te doen met je predikant. Er staan tips in voor feedback maar ook voor feedforward (vooraf mee laten kijken). Ook kerkenraden kunnen met dit handboek hun voordeel doen. Geef het cadeau aan je preeklezers, maar lees het ook zelf, zodat je de preeklezers tips kunt geven. Bijvoorbeeld; we willen graag dat jullie een serie over een bepaald onderwerp uitzoeken. Zeker voor een vacante gemeente kan dat relevant zijn. Ook zouden kerkenraden na het lezen tot ontdekking kunnen komen dat er best gemeenteleden zijn, die zelf ook eens een preek zouden kunnen lezen, houden of maken.
Voor zover ik weet zijn tegenwoordig strakke regels met betrekking tot preeklezen verdwenen in oude notulenboeken. In de Amsterdamse Oosterparkkerk gold lang de regel dat er alleen maar preken van in leven zijnde predikanten mochten worden gelezen. Broeder van Driel, zijn naam zij overigens met ere genoemd, las preken van prof. K. Schilder en voegde hier en daar ook nog een paragraaf toe. Het was goed bedoeld, maar schoot toch wel zijn doel voorbij; er was geen touw meer aan vast te knopen. Een andere broeder vond dat hij gebeden niet moest uitschrijven, dominee deed dat immers ook niet, totdat hij midden in het Onze Vader bleef steken. Hadden ze toen in die tijd maar een handboek preeklezen gehad. Jaren later las een preeklezer trouwens een preek van Augustinus.

Zonder preek
Handboek Preeklezers is dus een nuttig en leerzaam boekje. Het is mooi uitgegeven, maar de wijze van inbinden vond ik irritant, lastig bij het omslaan van de bladzijden en ook niet goed open te houden. Het formaat had wat mij betreft wel wat groter gemogen, zodat er ook meer ruimte voor bijschrijven ontstaat. De vraag naar goed leesbare preken is met dit werkje voor een gedeelte opgelost, want Vervoorn geeft op haar website flink wat tips. Veel dominees hanteren echter een preekschets, schrijven niet alles letterlijk uit en daar heb je als preeklezer niet genoeg aan, terwijl je wel graag eens zo’n preek zou lezen. Maar wie weet kan AI in de toekomst hier de preeklezer dienen.
Tot slot nog een persoonlijke tip: je hoeft niet perse elke zondag een preek te houden. In veel gemeentes zijn uitstekende musici die graag een aanbiddingsdienst, of wat voor naam je er ook aan geeft, in elkaar zetten. Wanneer je liederen afwisselt met passende bijbelgedeeltes of korte meditatieve teksten, kan een dienst ook zeer stichtend zijn.

Gepubliceerd in het mei nummer van het Magazine ONDERWEG. N.a.v. Paulien Vervoorn, Handboek preeklezers – Geloofwaardig preken met de woorden van een ander  (Buijten & Schipperheijn, 2025)

PS
In het vijde nummer van het Maandblad Voor de Nederlandse Gereformeerde Kerken, staan nog veel meer intressante artikelen. Schroom niet om de website te bezoeken en eventueel een abonnement te nemen. En… het vernieuwde ONDERWEG heeft nu een rubriek waarin een preek is afgedrukt. Het zijn goed leesbare preken en je kunt ze dus ook gebruiken in een ‘leesdienst’.