Muziek en bier | In memoriam Harm 1982 – 2016 (56)

Een druk weekend was het. Het begon met een geweldig releaseconcert van Jeremy. Jeremy werkt bij Youth With A Mission aan het Kadijksplein en is getrouwd met Roos, ons nichtje. Femmie had via Facebook gevolgd dat er een concert zou zijn in Amsterdam en dat laat je dan niet zo maar voorbij gaan. Prachtig om mee te maken hoe jonge mensen zo vol zijn van de grootheid van God, schepper van deze wereld, dat ze dat op deze manier kunnen vertolken. Muziek is zo iets bijzonders en van God gegeven, dat kwam vrijdagavond wel heel goed binnen. Al kende ik nog geen van Jeremy’s nummers, je ging als het ware vanzelf van binnen meeneuriën. Je kon ook rustig je ogen sluiten en je gedachten laten gaan op de golven van de muziek. Het sloot ook mooi aan bij de voorbereiding die ik had gedaan voor zondag. Er was gevraagd of ik weer es een preek wilde lezen en na wat wikken en wegen vond ik dat geen probleem. Ik dacht een redelijk gemakkelijk onderwerp gevonden te hebben in een preek van Tim Keller: ‘De genade van muziek’. Aan de hand van de verzen 18-20 uit het 5e hoofdstuk in de brief van Paulus aan de christelijke gemeente in Efeze legt Keller uit dat muziek een geschenk van God is. Dat sloot prachtig aan natuurlijk bij de aanbiddingsmuziek van Jeremy en bij wat ongeveer een maand geleden hoogleraar Erik Scherder betoogde bij DWDD, toen hij daar zijn nieuwste boek promootte. Muziek is overal goed voor, betoogt hij in zijn nieuwste boek: ‘Singing in the brain’. Paulus was hem al lang voor met de uitsprak: ‘En ‘bedwelmt u niet aan wijn’, want dat maakt reddeloos, maar wordt vervuld van Geest, elkaar toesprekend met psalmen, hymnen en geestelijke gezangen, zingend en psalmend voor de Heer met heel uw hart.’

Harm had veel met muziek, honderden LP’s stonden er in zijn kamer, ik heb daar eerder over verteld. Bij de voorbereiding van de preek heb ik dan ook verschillende keren gedacht daar ook nog iets over te zeggen. De kracht van de muziek tijdens de bijeenkomst voorafgaand aan Harm zijn begrafenis was zo intens, zo troostend en bracht ons ook heel dicht bij Harm. Ik wilde geen tranen onderweg in de dienst, dus toch maar niet genoemd, maar het was er op de achtergrond gelukkig wel. Bij de intro van de dienst heb ik een blogje voorgelezen die op de site van de Protestantse diaconie stond, zangleider en liturgiemaker Jaap had me daarop geattendeerd. Bleek het opeens over Maaike Ouboter en het nummer ‘Dat ik je mis’ te gaan. Waar een vluchteling al niet zijn kracht uit haalt, maar ik kon gelukkig net op tijd een brok in mijn keel wegslikken.
Ook zaterdag was er muziek trouwens, bij de officiële opening van de Brouwerij van het Kleiklooster. In een grote hal naast IKEA wordt inmiddels heel wat bier gebrouwen. Een prachtig feest met heel veel bierliefhebbers, maar ook veel vrienden van het Kleiklooster. Harm had een bierabonnement en er zat een keer een Kloosterbiertje van Kleiburg bij, niet zijn smaak. Maar later moest hij het toch bijstellen toen ik hier thuis wat bier van Kleiburg had. Prachtig, ik hoop dat het uiteindelijk een mooi sociaal project wordt. Pastor Martijn, nu directeur van de bierbrouwerij doet er in ieder geval alles aan. Zondag 14 mei vierden we de verzelfstandiging in de OPK van drie projecten; STROOM, de PopUp kerk van Rikko en ook van het Kleiklooster. In feite allemaal dochters van de OPK. Harm zou misschien nog wel eens gerefereerd hebben aan de jaren tachtig. Als klein jongetje ging hij regelmatig mee naar de Witte Tent in het Bijlmerpark. Daar begon heel eenvoudig het over de muren van de kerk heen kijken. In het begin met hulp van E&R en later samen met de groep rond Norman Viss uit de VS op straten en pleinen in het Centrum van Amsterdam. Deze vaak seizoengebonden projecten resulteerden uiteindelijk in een Amstelproject. Op de fiets door de ‘Bijlmer’ kwamen die gebeurtenissen zo maar weer boven. Daarom, proost!, op een prachtig project en dat er iets mag doorborrelen van de drive en de spirit van de medewerkers!

Drie keer dood | In memoriam Harm 1982 – 2016 (55)

Met mijn vriend V, die illegaal in Nederland is, loop ik naar de psychotherapeut. Tegenwoordig moet hij minstens drie keer in de week naar therapie. In zijn vaderland is hij zo zwaar gemarteld dat zijn behandelaars, ondanks zijn illegaliteit, besloten hebben hem toch te behandelen. Bij het IND ligt er inmiddels een dik rapport van een externe groep psychologen, waarvan je bij het lezen je ogen niet droog houdt.

lees verder op: IK MIS JE

Dodenherdenking | In memoriam Harm 1982 – 2016 (54)

Pieter Elias
Henk Verkuijl
Matthijs Verkuijl

Drie namen op een houten kruis en daarboven: gefusilleerd 15 december 1944. Ik ken deze mannen al jaren, al heb ik ze nooit echt gekend. Ooit adopteerden we als school het bijna twee meter hoge witte kruis aan de Haarlemmerweg, vlak bij het huidige station Sloterdijk. Elke 4e mei leggen de leerlingen van de basisschool een bloemstuk en wordt er iets verteld  over de verschrikkelijke gebeurtenis op die 15e december, nu al meer dan 72 jaar geleden. Door de voortreffelijke organisatie van moeder Hélène zijn er elk jaar meer belangstellenden. Een paar maanden geleden belde ze op of ik dit jaar een toespraak wilde houden. In 2010 had ik het voor het laatst gedaan, bedacht ik. Ik appte dat ik het wel zag zitten, niet wetend wat het uiteindelijk met mij zou doen.
Eigenlijk is het achteraf best wel vreemd dat de Duitse overheerser in de laatste maanden van de oorlog nog zoveel slachtoffers maakte. Een groot deel van Nederland was al vrij. Alleen die 15e december al, werden er op vier plekken 12 mannen gefusilleerd in Amsterdam en omgeving. Op vier plaatsen waren er door het verzet zogenaamde terreurdaden gepleegd. Er waren treinen ontspoord en er was een grote hoeveelheid suiker achterover gedrukt. De gefusilleerde mannen waren allen opgepakte verzetsmensen en ter dood veroordeeld. Er was geen direct verband tussen hun verzetsdaden en de gepleegde sabotage. Aan de Weteringsschans in Amsterdam zaten ze vast tot het vonnis zou worden voltrokken. De drie mannen die op de Haarlemmerweg in koelen bloede, midden op de dag werden neergeknald moesten tot een afschrikwekkend voorbeeld dienen.
Pieter Elias was rechercheur bij de politie en nog maar 36 toen hij werd opgepakt en een paar weken later stierf door de kogels van de bezetter. Hij zat volop in het verzet, vervoerde met zijn politieauto wapens, maar ook voedsel voor onderduikers. Een verrader zorgde er voor dat hij tegen de lamp liep. Henk Verkuijl was in 1942 al bij het verzet terecht gekomen. Spionage en kleine sabotage activiteiten, daar draaide hij zijn hand niet voor om. Toen hij eind november, 23 jaar oud, bij zijn ouders in Badhoevedorp logeerde werd de hele familie opgepakt. Ook zij waren verraden. Samen met zijn vader Matthijs, 49 jaar oud, die ook volop in het verzet zat, werd hij op die 15e december uit zijn cel gehaald. Arm in arm stonden ze naast Pieter Elias, toen de kogels van ‘het ‘Todeskommando’ hen troffen. Ongetwijfeld zijn de gedachten van vader en zoon uitgegaan naar moeder en de andere kinderen die ook waren opgepakt.

foto – Rufus de Vries

Ik noem bij de herdenking de namen van deze drie mannen en vertel hoe oud ze waren en vraag aan de omstanders of ze hun hand opsteken als ze ook ongeveer zo oud zijn. 36, 23 en 49; opeens komt het heel dichtbij. Voor mij staan de schoolkinderen waarvan de vader of moeder misschien zo oud is. Het waren mannen die niet wilde sterven, ze hielden van hun vrouw, hun vader en moeder en hun familie. Maar ze toonden levensmoed en heldhaftigheid, kwamen op voor hun land en de onderdrukten.
Opeens knalt het door mijn hoofd, ook Harm wilde niet dood en was nog maar 34. Het heeft niets te maken met de hele dodenherdenking, maar toch zie ik opeens zijn gezicht voor me. Als schooljongen heeft hij meer dan 20 jaar geleden ook hier bij het witte kruis gestaan. En ik kan er niks aan doen, maar wanneer de lampen aan de overkant van de vijver gaan branden ten teken dat de ‘twee minuten stilte’ ingaan, denk ik aan Pieter, Henk en Matthijs en ook aan Harm.

Kyrie eleison

Seponeren…. | In memoriam Harm 1982 – 2016 (53)

Parool 2 mei 2017; Harm was 1 van de 629 verkeersdoden in 2016

Gisteren was een drukke en achteraf gezien ook weer heftige dag. Coos ging weer starten in een kraamgezin, deze keer (‘speciaal gezin’) in Amersfoort. Ik moest voor de eerste keer beginnen met mijn vrijwilligersbaantje in Zeist bij het CBB (Christelijke Bibliotheek voor Blinden en Slechtzienden). Dus via Amersfoort naar Zeist en op de terugweg dezelfde route. Omdat Coos nog niet klaar was kon ik even bijkomen van de eerste keer inlezen van een boek. Vorige week kreeg ik mijn eerste titel aangereikt; “Uit de tijd”. Een nogal toepasselijke titel, maar daar heb ik Anne-Marie maar niet mee vermoeid. De schrijver zegt trouwens in de proloog dat het niet gaat om het dialect ‘uut de tied’, waarbij het dan om de dood zou gaan.  Thuis gekomen hebben we snel de fiets gepakt, op naar het IJdock; het Paleis van Justitie. Eenmaal binnen verbazen we ons over alle megalomane marmer, alleen het plafond is niet van steen. We worden meegenomen naar de ‘slachtofferruimte’, die, hoe bizar, een vrij kale zaal in de kelder is, zonder marmer. De beveiliging moet er voor zorgen dat alle deuren van slot zijn. Afwachtend, we moeten zelf ons water inschenken, scharen we ons als familie aan de ene kant van een lange tafel, tegenover ons zit de Officier van Justitie P.V. (mooie afkorting toch?). Na een vraag van hem hoe de familierelaties zijn aan de overkant, steekt hij van wal.

We hebben er maanden naar uitgekeken en nadat we het proces-verbaal hadden bestudeerd, ook veel over gepraat. Na ruim zeven en een halve maand zitten we dan eindelijk bij het Openbaar Ministerie aan tafel. Wat kunnen we verwachten? Kennissen bij de politie verschillen er over van mening. De één denkt dat de agent vrij uit gaat, maar de ander geeft er de term ‘dood door schuld’ aan. En ook wij hebben ons de vraag gesteld wat we er mee op schieten, als de agent voor de rechter moet verschijnen. Is het niet mooi en ook christelijk, zei laatst een lieve broeder, dat je gewoon tegen de officier zegt dat je het hem vergeeft? Hij heeft toch ook zijn straf al… ? Ik wierp tegen dat er toch ook een rechter over moet oordelen. Het is immers niet niks, je zoon, je broer, je liefste vriend is doodgereden. Ik wil best vergeven, maar……..

De Officier steekt van wal, het proces verbaal open voor zich op tafel. Naast hem schrijft de secretaris alles nauwgezet op. De heer V. begint met uiteen te zetten dat volgens hem de agent niet harder dan 50 op de Nassaukade had mogen rijden. Ook al beroep je je op de brancherichtlijnen, nee, de situatie vroeg er niet om en niet aan alle voorwaarden voor harder rijden door een politievoertuig, werd voldaan. Agent A. had niet harder dan 50 mogen rijden.
Maar Harm had voorrang moeten verlenen aan een passerende auto, ook al reed die op dat moment bijna 85 km/u. Je kunt verwachten dat op een stille Nassaukade, zeker na twaalven, auto’s sowieso 60 à 65 gaan rijden. De kade is breed en nodigt uit tot flink rijden; “dat zou u waarschijnlijk ook gedaan hebben!?” Hier en daar gaf de officier zelf aan dat empathie niet zijn sterkste kant was, “een karakterfout”, gaf hij eerlijk toe. Daarnaast had Harm geen licht op zijn fiets en minstens 3 à 4 alcoholische versnaperingen genuttigd volgens de analyse. Harm is daardoor misschien ook wat ‘lichtzinnig’ geweest in zijn gedrag.
Met al die feiten moet de Officier vervolgens aan de gang en het wegen. Volgens Officier V. was de overtreding van agent A. niet van het hoogste niveau. Het was niet te duiden als ‘aanmerkelijk onvoorzichtig’, om maar in juridische termen te blijven. En er hadden dan ook twee overtredingen moeten zijn gepleegd. Wat dan overblijft is een overtreding van de snelheid en dat zou bij de Kantonrechter kunnen worden aangebracht. In die zin is op dat moment agent A. een gewone Nederlander, maar als agent had hij wel een goede reden om snel bij de plaats des onheils te zijn (een vermeende insluiping bij een in aanbouw zijnde kledingwinkel aan het Damrak). “Formeel reed hij veel te hard, maar hij had de pech dat er een fietser komt aanrijden en oversteekt.” Juridisch gezien ligt, volgens de Officier dus, zeker ook veel schuld bij Harm.
De Officier geeft aan dat hij mensen wil vervolgen die bewust fouten begaan, maar dat is hier niet het geval. Een gang naar de kantonrechter lijkt de officier niet zinvol, dat levert te weinig op, daarom is het het voorstel: seponeren. Dat laatste houdt in, dat het Openbaar Ministerie niet gaat vervolgen.

Wanneer we het er niet mee eens zijn kunnen we nog de zogenaamde artikel 12 procedure gaan volgen. Dan kunnen we als familie een klacht indienen bij het OM en moet het Hof (gerechtshof aan de Prinsengracht) beslissen, of ze er alsnog, wel of niet een zaak van maken. Bij een kop koffie en een glas bier hebben we nog flink wat zitten nakaarten. Moeten we er verder nog iets mee? Wat kost ons dat emotioneel? Hebben we daar zin in? Gaan we nog meerdere advocaten consulteren? De komende weken laten we het allemaal rustig bezinken. Met wat we ook doen, Harm komt er, krijgen we er niet mee terug. Natuurlijk zitten we nog met heel vragen, over gerechtigheid, over de schuldvraag, kom je er als bestuurder mee weg, moet hij toch een flinke boete… ?

Dit soort overdenkingen en ook zo’n bijeenkomst, dat hakt er in. Natuurlijk gaat het leven hier gewoon door, maar nog dagelijks staan we op met herinneringen aan Harm en gaan we er ook mee naar bed. En ook Iris, onze dochters en hun gezinnen, het houdt ze nog tot in hun vezels bezig. Naar zo’n ‘slachtoffergesprek’ moet je gewoon ook weer toeleven, het dient zich gewoon aan. Vervolgens komt er ook weer een vervolgtraject.
Gelukkig zijn er zoveel lieve mensen, bij ons in de kerk, bij ons in de straat, maar ook vrienden en familie van buiten Amsterdam en Diemen. Dat laatste werkt als het motortje op mijn e-bike, het ondersteunt zo geweldig.
En ja, ik heb ook zitten denken of ik hele verhaal over de beslissing van de officier wel in mijn blog moest zetten. Wie weet zit hij het te lezen vanavond. Wie weet zit agent A. het te lezen, ik weet het niet. Maar ik wil het ook niet mooier maken dan het is, met alle uitroeptekens en vraagtekens die ons ook zo maar overvallen. Het zij zo en wie wie weet heeft u als lezer nog een goed idee of een opmerking, laat het gerust weten.

Kyrie eleison

17 april | In memoriam Harm 1982 – 2016 (52)

Vandaag, de zeventiende april, is de geboortedag van Harm. Vijfendertig jaar geleden, het was flink warmer dan vandaag en een week na Pasen. Natuurlijk hebben we er bij stilgestaan, er naar toe geleefd, net als toen. Vorig jaar waren we door Harm uitgenodigd bij Pllek, een restaurant op het oude NDSM terrein. Zelfde weer als vandaag, grote witte wolken en een koude wind. Vandaag zijn we gaan varen, vanaf het IJDock, met een elektrische ‘trekschuit’. Het IJDock is een mooi stuk hoogbouw-architectuur net voorbij het Centraal Station, waarvan het Openbaar Ministerie ook een onderdeel is. We reden voordat we de parkeergarage indoken langs de ingang van het OM en het schoot mij door het hoofd dat daar ergens in een kast of op een bureau nog steeds het proces-verbaal ligt om beoordeeld te worden. Een goede reden om er de komende week maar eens weer achteraan te gaan; wanneer neemt de officier van justitie een beslissing of er wel of geen strafzaak komt…

Met een wat overenthousiaste kapitein zijn we via de Prinsengracht over de Amstel naar Zorgvlied gevaren. Knuffelen, bijpraten, delen van verdriet en ondertussen genietend van al het meegebrachte lekkers. Bij het graf hebben we 34 rode rozen en 1 witte roos in een vaas gezet. Onze pastor Tim wachtte ons op bij de ingang van de begraafplaats en heeft bij het graf ons als familie en vrienden toegesproken. Pasen en een graf, hoe tegenstrijdig kan het zijn. In zijn korte toespraak verwees pastor Tim naar een andere overledene in 2016; David Bowie. Op het laatste album, vlak voor zijn sterven uitgebracht, staat een ontroerend nummer met de titel Lazarus. Daarin verwijst de zanger naar de Lazarus, een vriend van Jezus, die stierf. Pas een aantal dagen na zijn sterven ging Jezus naar het graf van Lazarus en riep hem alsnog naar buiten. De toeschouwers moesten Lazarus bevrijden van de doeken waarin hij gewikkeld was. Zo mogen we ons na Pasen ook bevrijden van alle last en ellende en vrij zijn. En op een dag zal Jezus ook over Zorgvlied zijn ogen laten gaan en ook Harm bij naam roepen en bevrijden van de dood. Laat je dus niet binden, maar wees vrij…. in Christus.

Kyrie eleison

Fantast | In memoriam Harm 1982 – 2016 (51)

Door Harms overlijden staan allerlei dozen en bakken van Harm nog her en der bij ons in huis. Het is niet erg, want Harm blijft op die manier nog een beetje bij ons. Toen kleinzoon Jip weer met het Technisch Lego wilde spelen, vonden we in de bak van de bouwtekeningen ook Harms speelgoedautootjes. Hij was echt een auto-freak in zijn kinderjaren.

Lees verder op:  Ik Mis Je

Opstanding | In memoriam Harm 1982 – 2016 (50)

In een film kunnen dingen die in werkelijkheid niet kunnen. Zelfs kleine kinderen beseffen dat al. Toch is het raar als je in een film opeens iets ziet, waarvan je weet dat het niet kan en het toch gebeurt. Het is een beetje raar uitgedrukt, omdat ik denk dat het wel kan. Afgelopen dinsdagavond draaide er weer een Willem Jan Otten film en hij noemde het van te voren in zijn Trouw-essay een Paasfilm. En Pasen gaat over opstanding en daar draaide het om in die film.

Nu hebben Coos en ik vorig weekend ook een andere prachtige film gezien, daarin werd de hele Mattheus Passion uitgevoerd. Een soort documentaire, waarin de makers op een prachtige manier de uitvoering van Reinbert de Leeuw (in de Nieuwe Kerk) hebben vastgelegd. Een sublieme uitvoering en het voelde heel anders dan een uitvoering in het Concertgebouw of wanneer ik de speakers voluit gooi als ik de CD opzet met de opname van Ton Koopman. Maar dat eigenlijk allemaal terzijde. Waar het om gaat is dat de Mattheüs Passion op een vreemde manier eindigt. Het zou simpel kunnen eindigen met het feit dat Jozef van Arimatea Jezus heeft begraven, en dat moest snel, want het begon al donker te worden. Het is ten slotte een stuk voor Goede Vrijdag. Geen opstanding, want Pasen duurt nog even. Toch heeft Bach gemeend  er nog zo’n onbeduidend koor aan toe te moeten voegen, hoe mooi het muzikaal ook is. Het sterven van Jezus wordt beweend en het ‘Rust zacht’ klinkt mijns inziens net even te veel. Totaal geen zicht op wat voor opstanding dan ook.
Wir setzen uns mit Tränen nieder und rufen dir im Grabe zu:
Ruhe sanfte, sanfte ruh! Ruht, ihr ausgesognen Glieder!
Ruhet sanfte, ruhet wohl!
En dat stoort me toch elke keer een beetje.  Het is wel logisch dat het het eind van de Passie open blijft, maar nu is het alleen maar gesomber; rust zacht. Op een grafsteen vind ik dat ook misstaan trouwens.

Maar In Ordet (Het woord; naar Johannes 1), een film van de Deense regisseur Dreyer uit het jaar 1955, vind er werkelijk een opstanding plaats. Op een moment dat je het niet meer verwacht slaat de dode vrouw (die vanwege de bevalling van haar doodgeboren kind is gestorven) de ogen op en kijkt liefdevol naar haar man. Je denkt bij jezelf, wat zou ik graag willen dat dit kon! Ik voelde het moment weer terug, dat we op de IC naast het bed stonden en Harm door machines in leven werd gehouden. Wat hadden we graag gewild dat hij zijn ogen langzaam opendeed en ons aangekeken had, vragend wat hij daar deed… Schrijfster Désanne van Brederode die met Willem Jan Otten de film nabesprak had het ook ontdekt; dit vraagt een levend geloof om het grootste wonder, wat je je voor kunt stellen, te begrijpen. En constateerden beide nabesprekers, de film is niet belerend, niemand kruipt op de stoel van het oordeel. Het wil je ook niks opdringen, maar het zet wel aan het denken. Kan opstanding echt?

Nog een week en het is Pasen. Deze week staan we stil bij het lijden van onze Heiland. Het programma van Passie uitvoerders zit overvol. Zelf zitten we woensdag in het Concertgebouw om de Johannes Passion te ondergaan; prachtig. Maar wanneer je niet gelooft in iets wat eigenlijk niet kan, wanneer je dat kinderlijke vertrouwen niet hebt in de “verrijzenis naar het vlees”, zoals Willem Jan Otten het zo mooi verwoordde, wat is het dan allemaal waard? Dan kunnen solisten en koorleden hun kelen schor zingen, maar blijft het: ruhe sanfte, ruhet wohl. Wanneer het echt alleen maar Goede Vrijdag blijft, dan staan we op Tweede Paasdag, wanneer Harm 35 zou zijn geworden, alleen maar te huilen bij zijn graf. En tranen zullen er zeker zijn als we er bij stil staan dat 34, 34 blijft in Harm zijn bestaan. In die zin is Tweede Paasdag een prachtig symbool en een mooi getuigenis. Door Pasen, 2000 jaar geleden, geloven we dat er werkelijk een opstanding is. Harm zei dan: ‘Het komt wel goed.’ En zo is het, want als je maar even anders kijkt, is er zicht op de hemel!

PS
Regelmatig controleer ik even op All Of Bach of er weer iets nieuws op staat. Deze keer staat er een tranentrekker als nieuw op: BWV 727 gespeeld door Matthias Havinga. Matthias (1983) zat ooit bij Harm in de klas op de Guido in Amersfoort, maar heeft muzikaal heel andere wegen ingeslagen.  Al eerder stond er een stuk geplaatst van hem op All of Bach, maar deze is subliem, ruim tweeënhalve minuut, zo indringend, zo droevig maar ook verlangend. All of Bach, BWV 727. (En bekijk ook eens BWV 527). Matthias zit trouwens aanstaande woensdag als organist op het podium van het Concertgebouw.

Kyrie eleison

 

Hoog tijd dat de boel op de schop gaat

Afgelopen weken kreeg ik nog weinig medestanders voor mijn idee om politieke partijen en het parlementaire stelsel zoals we het nu hebben af te schaffen.  Logisch want het voorstel om de hele boel op de schop te nemen, waar het onze democratie betreft, is nogal verstrekkend. Maar naar mijn mening moet er wel echt iets gebeuren. Hoe meer ik er op let en dan met in het achterhoofd de gedachte, dat het echt anders kan, verbaas ik me meer en meer over hoe het nu gaat. Voorbeeld: kijk naar het hele Brexit verhaal. Zou dat zo gegaan zijn als in het Verenigd Koninkrijk een democratie op basis van loting zou zijn geweest? No way, geen sprake van; men had zich wel duizendmaal bedacht. Ik vertrouw echt niet alleen maar op de goedheid van de mens. Maar wel, dat wanneer groepen en mensen onderling geargumenteerd met elkaar in gesprek gaan, de uitkomst er anders uit gaan zien.
Een voorbeeld voor ons eigen land kan misschien ook wel verhelderend werken. Neem een voorstel wat nu op de tafel ligt van de formatie. Een willekeurig onderwerp; ‘afschaffen eigen risico in de zorg’. In het LOOT systeem zou de Agenda Council dat op het agenda kunnen zetten. Zij kan misschien ook al vast aangeven wat de problematiek in houdt en waarom een en ander gewijzigd moet worden. Vervolgens gaan er Interest Panels mee aan de slag. In de overzichten kun je zien dat deze groepen niet groter zijn dan 12 personen, die zich vrijwillig hebben aangemeld. Dat kunnen ook belanggroepen zijn, verpleegsters, groepen specialisten, verzekeringen, enzovoort. In de volgende ronde (tot nu toe heeft dus bij wijze van spreken elke burger zijn zegje kunnen doen), gaan in de Review Panels de verschillende voorstellen onder loep en zij komen met wetsvoorstellen. Aangezien de RP’s geloot worden uit vrijwilligers is er ook hier weer sprake van directe volksvertegenwoordigers. Experts en ambtenaren denken mee over het voorstel en geven de technische input, maar zonder politieke alding. Uiteindelijk komt het wetsvoorstel in de Policy Jury. Dan wordt het ja of nee. In alle openheid is er dan al vele malen over vergaderd, iedereen die wilde heeft op een of andere manier zijn punt kunnen inbrengen en ook de krant heeft er uitgebreid over kunnen schrijven en allerlei programma’s op tv hebben er uitgebreid bij stil kunnen staan.
Nu, vandaag, is het zo georganiseerd dat een groepje onderhandelaars het uitonderhandelen. Er komt misschien weer een poldercompromis en daar moet de samenleving het mee doen. Waar heeft de gemiddelde burger nu zijn verhaal kunnen laten horen? Tja, een enkeling op een ledenvergadering van een politieke partij… en toen? Toen kwam het in een partijprogramma, het werd een breekpunt (zie het verhaal van de SP) en zo staat een grote groep gelijk buiten spel. Het kan dus echt anders. Je kunt namelijk allerlei zaken en politieke kwesties zo behandelen, grote groepen mee laten denken en praten en ze serieus nemen. Ga op deze manier maar eens kijken naar de afhandeling van de gevolgen van de ‘aardbevingen’ in Groningen. Nu voelen grote groepen mensen zich finaal buiten spel gezet en niet gehoord. En de zogenaamd onafhankelijke meneer Hans Alders, moet nog steeds aan de leiband van Den Haag beslissingen gaan nemen. Wanneer deze kwestie op het agenda staat, geef dan het woord aan de Interest Panels. Honderden gedupeerde Groningers zullen zich melden en input kunnen leveren, maar bijvoorbeeld ook de NAM. Natuurlijk wordt het hele verhaal vervolgens weer geëvalueerd in de Review Panels, maar ook daar kunnen belanghebbenden in geloot worden.
Ga op deze manier eens kijken naar alle schermutselingen in het formatieproces, dan bekruipt je toch iedere keer het gevoel dat het anders moet! De bevolking staat echt buitenspel en we laten het zogenaamd over aan de gekozenen. Maar er zitten maar 8 van de 150 Kamerleden aan tafel! Logisch dat grote groepen zich straks weer buitenspel gezet voelen. En dat laatste is zeer ongezond!

 

Grafsteen | In memoriam Harm 1982 – 2016 (49)

Er is heel wat mailverkeer aan voorafgegaan, maar nu staat het definitief vast. Zowel het ontwerp als de tekst konden uiteindelijk onze goedkeuring wegdragen. Natuurlijk wilden we het niet, het had zo niet gemoeten. En elke keer wanneer we even een rondgang maken op Zorgvlied vliegt het ons weer aan. Maar aan de andere kant willen we het ook niet laten bij een stukje grond met alleen een groen bordje en een aangevreten plant. Harm verdient een mooie grafsteen, een ‘waardig’ monument; of we het nu willen of niet. Wanneer je gaat zoeken op internet is de keuze voor een monument overweldigend. Mooi blank staal, cortenstaal, glas, oneindig soorten hardsteen en dan ook nog in vele combinaties. Je kunt het haast niet bedenken of het is verkrijgbaar. En wanneer je over de vorm begint is het helemaal eindeloos natuurlijk. Natuurlijk wil je vervolgens rekening houden met wat Harm mooi vond. Maar ja, hij is er niet meer en met hem hebben we het nooit over grafstenen gehad, geloof ik.
Harm was van de vormgeving, en van dat ene uitgebalanceerde lettertype kon hij genieten. Oh, wat kon hij schelden als er een officieel epistel van mijn werk in ‘comic sans’ was opgemaakt. Het zijn opeens van die dingen die boven komen wanneer je met een grafsteen bezig bent. Gelukkig was het lettertype voor zijn naam snel te achterhalen. Geen idee of Harm indertijd de herkomst van dat lettertype heeft uitgezocht, maar ik denk wel dat hij dat had willen weten. Media Monks heeft het indertijd gebruikt bij het maken van de rouwkaart, omdat ze wisten dat dit het favoriete lettertype was van Harm. Zo installeerde hij jaren geleden het VAG (afkomstig van de Volkswagenfabriek) lettertype op mijn computer; was hij toen helemaal weg van. Dat New Batavier is al heel oud trouwens. Eva en Marta Yarza (een New-Yorkse tweeling en eigenaars van een ontwerpstudio) kwamen een prachtige poster tegen uit 1928 van de stoomvaartlijn op Londen. Op die poster stond een prachtig lettertype wat was gemaakt door Francesca Claussen. De Yarza tweeling heeft dit lettertype bewerkt en zo werd het de New Batavier.

Eigenlijk hebben we het op de steen heel sober gehouden. We hadden er van alles op kunnen zetten. Geliefde zoon, geliefde broer, geliefde vriend, enzovoort enzovoort. Maar waar stopt het, waar houdt het op? Hij was ook een goede collega, een mooie oom en altijd loyale vriend. En tja, ook Harm had zijn schaduwkanten. Alles bij elkaar, vele, vele stenen, zouden niet toereikend zijn om Harm zijn verhaal, zijn leven ook maar een beetje te kenmerken. Gelukkig heeft ieder zo zijn herinneringen, wij als familie, maar ook Iris zijn vriendin en zijn vele vrienden. Niet voor niets zijn we nu bezig om verhalen te verzamelen, om zo een mooi ‘gedenkboek’ over Harm te kunnen maken. En er zullen nog veel momenten zijn om samen herinneringen op te halen en te delen. Daarom niet minder dan alleen zijn naam en data op de grafsteen. De tekst uit Psalm 121 waarover ook Martijn Horsman op de begrafenisbijeenkomst heeft gesproken, komt er ook op te staan. Omdat het nog steeds tot troost is, waar zouden we het anders moeten zoeken? En iedereen die straks bewust of toevallig langs de plek loopt waar Harm is begraven kan dan niet om de tekst uit de Bergrede heen: “Zalig die treuren, want zij zullen vertroost worden”. Een prachtige waarheid die we niet vaak genoeg kunnen herhalen.
Wanneer het geheel geplaatst is zal ik zeker een mooi foto in deze serie blogs plaatsen.

Kyrie eleison

Een half jaar | In memoriam Harm 1982 – 2016 (47)

Het is een halfjaar geleden dat Harm op een bizarre manier is verongelukt. Vanmorgen liep de app al vol met mooie selfies waarop een zonnebril of iets anders van Harm werd gedragen en er waren veel lieve berichten van Harms vrienden. Omdat we vandaag naar Las Palmas gingen hebben we in de kathedraal van de heilige Anna een kaarsje aangestoken. Het was wel een beetje tegen ons principe, want het was een elektrisch kaarsje, een nepkaarsje. Een munt er in en een elektrisch kaarsje springt aan. Vervolgens was niet te ontdekken welke nu van ‘ons’ was.
Gelukkig was er naast die gekke kaarsentafel en veel ‘rijk rooms leven’ in de bijgebouwen, in de kerk zelf een prachtige schildering van de opstanding. Wel een beetje bizar voorgesteld, een soort vierkante kist met daarboven Christus, die triomferend omhooggaat. Soldaten deinzen achteruit en een engel kijkt rustig toe. Niet allemaal waarheidsgetrouw waarschijnlijk, maar wel mooi om te beseffen, dat door Christus opstanding wij mogen geloven dat ook de doden eens zullen opstaan uit hun graf! Ook onze zoon Harm! Ondanks alle gemis en verdriet van vandaag, weten we ook dat de Opgestane alle tranen van onze ogen wist! Vanavond bewust een gedeelte van Desolate Cage aangezet, maar vervolgens via ‘All of Bach’ ook geluisterd naar de Actus Tragicus.

Vakantie | In memoriam Harm 1982 – 2016 (46)

Zoals in mijn vorige blog te lezen was, zijn we een poosje met vakantie. Even de zon op ons lijf en niks aan ons hoofd. Dat laatste lijkt gemakkelijker dan het is. Want ook hier is het verdriet dat Harm er niet meer is, het is gewoon meegekomen met het vliegtuig, ook al is het al weer een half jaar geleden dat hij verongelukte. In de familie-app komen van hem geen leuke tegenberichtjes. Ik loop rond, heb vaak een fototoestel bij me en denk, wat voor geks zou Harm hier gefotografeerd hebben? We liepen de plaatselijke katholieke kerk binnen, helaas was er geen plek om even een kaarsje te branden voor Harm. Wel een prachtig Christusbeeld in een kerk die wel wat leek op een schuur.
Gelukkig hadden we gistermorgen onze eigen OPK online. Tim Vreugdenhil preekte over Romeinen 13 met het oog op de verkiezingen van aanstaande woensdag. Een verstandig en nuchter verhaal, waarin hij drie stellingen naar voren bracht. EEN: De overheid is er om problemen op te lossen, kies dus een persoon aanstaande woensdag, waarvan je denkt dat hij de politieke problemen en dossiers werkelijk aan kan pakken ten dienste van alle burgers. TWEE: De burger, de kiezer moet het goede doen, blijf niet aan tafel zitten en roepen dat de politiek en de regering het allemaal moeten oplossen. Begin in je straat, bij je buren of wie ook maar je hulp nodig heeft. DRIE: Laat in je relaties, waarin je niets schuldig bent, de liefde voorop staan. Dat geldt voor al je relaties, niet alleen maar in de kerk, want hoe je bent en hoe je leeft; dat doet er toe. Wil je het allemaal nog eens nalezen google even op Tims naam en je komt terecht bij zijn site: http://www.citykerk.amsterdam/  Zeer lezenswaardig, net zoals het Lazarus magazine van onder andere Rikko Voorberg.
Maar ook hier, wat had ik graag eens met Harm over de huidige politiek door willen bomen. Zou hij mijn vorige blog onderschreven hebben? Harm was zeker bereid om mee te denken over oplossingen, niet alleen in zijn vak, maar ook breder. Over alles kon je het met hem hebben, en zeker over politiek.

Crucifix in de kerk van Puerto de Mogan GC

Enige blogs terug heb ik er kort aan gerefereerd dat we de agent zouden ontmoeten die Harm heeft aangereden. Een ontmoeting waar we als gezin tegen op zagen en spannend vonden. Onder leiding van de familierechercheur hebben we een open en goed gesprek gehad. We hebben ons verdriet kunnen delen. Wij moeten verder zonder Harm, maar ook de agent moet verder in het besef dat hij iemand heeft doodgereden.  Dat besef, dat hij het niet gewild heeft, (“daar ben ik geen agent voor geworden”), kwam duidelijk over. Natuurlijk is er meer gezegd en zal er naar we hopen ook nog een keer een rechtszaak komen, omdat ook het recht zijn beloop moet hebben. Hier en nu is dit niet de plek om er verder uitgebreid op in te gaan.

WAAROM NOG VERKIEZINGEN?

Misschien ligt het aan de temperatuur op ons vakantieadres, inmiddels boven de 30°. Strakblauwe lucht met hier en daar landinwaarts nog wat veegwolkjes. Hier in Puerto de Mogan lijkt niemand zich druk te maken over de politiek in Nederland. Drommen pensionado’s vanuit diverse Europese landen slenteren hier vandaag over de weekmarkt. Geen kraampjes echter voor D’66, CDA, Groen Links, CU of PvdA. Ook Henk Krol liet zijn gezicht op deze markt niet zien, alhoewel er een flink kiezerspotentieel voor hem rondliep.
Wij zijn zo alert geweest om onze stem op de 15e uit te laten brengen door een lieve broeder en zuster die bij ons om de hoek van wonen. Voor het bovenraam heb ik de partijposter opgehangen, dus ze weten waar ze voor ons op ‘moeten’ stemmen. Vorig jaar heb ik nog gesolliciteerd als Tweede Kamerlid, maar na een goed gesprek bleek dat er van mijn expertise al genoeg in huis was. Had mij trouwens een zeer aantrekkelijke job geleken. Maar ach, misschien had de partijdiscipline me uiteindelijk wel opgebroken en had ik alleen verder gemoeten… Ik ben nu eenmaal niet van de middelmaat en het al te volgzame.
Gisteren, terwijl de rest van het reisgezelschap aan het strand lag, heb ik op het dakterras met uitzicht op de Oceaan, het boekje over verkiezingen van David Van Reybrouck uitgelezen. TEGEN VERKIEZINGEN is een essayistisch pamflet dat in het kort de ontstaansgeschiedenis van onze hedendaagse manier van het samenstellen van een volksvertegenwoordiging behandelt. Naar mijn idee toont Van Reybrouck aan, dat ons huidige systeem van verkiezingen totaal achterhaald is. Ik ga dat hier verder niet uitleggen, want het boekje ligt voor 10 euro in de boekhandel. Laat u maar gewoon overtuigen door wat deze Vlaamse schrijver te berde brengt. Ronduit geweldig zijn de verhelderende schema’s op pagina 44-46. Die zijn zo helder, dat je ook gelijk wilt weten wat de oplossingen zijn die Van Reybrouck aandraagt, voor wat hij noemt het Democratisch Vermoeidheidssyndroom.
Van Reybrouck grijpt voor zijn oplossing terug op een systeem van ongeveer 2500 jaar oud. Op pagina 65 staat opnieuw een goed en verhelderend schema. Het geeft prachtig weer hoe de Atheense democratie uitstekend werkte in de 5e  en 4e eeuw voor Christus. Dat systeem berustte vrijwel geheel op loting. Jawel…. loting! Niks geen partijmannetjes in blauwe pakken die de dienst uit maken. Niks geen verkiezing van een partijleider waarbij de verliezer met zijn staart tussen de benen het politieke toneel moet verlaten. Gewoon loten; niets is eenvoudiger en democratischer vonden de Atheners. Van Reybrouck legt uit dat dit systeem ook voor vandaag een veel betere oplossing biedt dan hoe we het nu doen. Want ook na 15 maart kennen we, hoe vermakelijk de campagne en de peilingen ook zijn, alleen maar verliezers. De stemmers op Geert Wilders zullen gaan merken dat zijn getwitter niet leidt tot een premierschap, niks geen rigoureuze veranderingen voor het land. Wilders zal gewoon weer onderuitgezakt gaan plaatsnemen in zijn Tweede Kamerzetel en die alleen verlaten voor een forse uitlating in de interruptiemicrofoon om met zijn zogenaamde ‘straattaal’ de aandacht op zich te vestigen. Maar veel uitmaken zal het niet.
En de niet-Wildersstemmers zullen merken dat hun partijvoorkeur, met de daarbij behorende ideeën en slogans langzaam verwateren in een maandenlang steekspel, dat formatie heet. Dit gegeven zal misschien nog wel grotere gevolgen hebben, want die kiezers begrijpen van al die spelletjes en achterkamertjesgesprekken er niets meer van, en keren Den Haag de rug toe. Uiteindelijk zal er wel weer een grijnzende Rutte op het bordes staan met Zijne Majesteit, met daaromheen zeer goed willende ministers, maar allemaal gebonden aan een tot in de puntjes nauwkeurig beschreven regeerakkoord. Immers hoe meer partijen er straks mee doen aan een regering, hoe meer je van te voren moet afspreken en vastleggen. Dat heeft weer als desastreus gevolg dat de Tweede Kamer het nakijken heeft en hooguit hier en daar nog een kleine bijstelling kan bewerkstelligen. De kiezer die dan nog niet afgehaakt is, voelt zich weer bedrogen en zal over vier jaar wel weer een andere partij stemmen. De conclusie kan dan ook niet anders zijn, met Van Reybrouck, dat ons systeem niet werkt en het kiezersvolk eigenlijk buiten spel zet.
Daarom alleen al had het me leuk geleken om vanuit mijn eigen partij te pleiten voor een andere opzet. En misschien moeten we daarvoor werkelijk tweeëneenhalf millennium terug. Gewoon loten uit alle, nu geregistreerde kiezers. En hoe je dat evenredig doet, daar zijn al voorbeelden genoeg van in de wereld. En die voorbeelden, nu vaak nog op kleine schaal, laten zien dat het kan. Dat het kan, en ook alle voordelen in zich heeft, waar er nu zoveel nadelen aan het huidige systeem zitten. Denk maar aan de G500 bijeenkomsten die in sommige steden al zijn georganiseerd. Ik persoonlijk ben een groot voorstander van christelijke politiek en steek dat ook niet onder stoelen of banken. Maar in de huidige setting kan ik als individu nauwelijks iets betekenen, evenals de meeste van de 17 miljoen Nederlanders. Meepraten, meedenken, meediscussiëren en ook je christen zijn daarin niet achterwege laten, ik zou de uitdaging aangaan wanneer ik geloot werd.

Silence | In memoriam Harm 1982 – 2016 (45)

silence-posterWat was ik graag met Harm naar de film Silence geweest. Een diepe indruk makende film over christenvervolging in Japan.  De jezuïeten Sebastião Rodrigues en Francisco Garupe reizen in de 17e eeuw van Portugal naar Japan om te achterhalen wat er gebeurd is met hun mentor, priester Cristóvão Ferreira. Het boek van Shūsaku Endō (遠藤 周作), die leefde van 1923 tot 1996, een christelijke Japanse schrijver, stond al jaren op mijn verlanglijstje, maar het kwam er niet van. Nu heeft een Amerikaanse filmmaker, Martin Scorsese, het aangedurfd om dit bijzondere verhaal te verfilmen.
Harm was wel een beetje gek van Japan, alleen daarom al was het leuk geweest om met hem deze film te bekijken en daarna te bespreken. Naast de prachtige verfilming en de verschillende acteurs, hadden we het ook vast gekregen over de titel. Waarom bleef God stil, terwijl jezuïtische paters zo heilig geloofden dat God werkelijkheid was in hun leven, maar ook in dat van van eenvoudige Japanse christenen? En hoe verhoudt zich dat met ons eigen geloof? Diepe vragen, zeker nu we zelf soms dezelfde vragen voelen opborrelen, als we weer bezig zijn met Harm. In de bundel “Waarom komt U ons hinderen” wijdt Willem Jan Otten het laatste hoofdstuk aan de schrijver Endo. Ik heb het nog een keer herlezen en dan blijkt dat het lezen van Endo bij Otten aanzette tot dieper doordenken over het begrip genade, in christelijke zin en ‘het geneigd zijn tot alle kwaad’. Endo schreef boeken over mensen die dat laatste wel heel erg in praktijk brachten, maar ook ontdekten dat ze alleen maar kunnen overleven door zich over te geven aan de genade van Jezus de opgestane.
Silence is een film om verschillende keren te gaan bekijken, bedacht ik toen ik van Kriterion naar huis fietste. Nog een keer proeven en ook onderliggende vragen en lagen daarna te overdenken. Gelukkig draait de film in diverse bioscopen, ook voor u als lezer dus alle kans om dit bijzondere verhaal te ondergaan. In de grote dagbladen  zie je in de filmbesprekingen ongemakkelijkheid over zo’n christelijke film naar voren komen, men weet er zich niet zo goed raad mee. Des te meer reden om misschien met een collega, een goede kennis, een buur, deze film te gaan bekijken en daarna een kop koffie te gaan drinken. Het gesprek komt dan vanzelf.

desolate cageRegelmatig merken we, dat we natuurlijk niet de enigen zijn die nog steeds met Harm bezig zijn. Vaak weten we dat we in de stilte dezelfde vragen stellen. En soms doorbreken we die  om ze te stellen. Neef Rudger heeft de stilte doorbroken met bijna vier uur muziek. In augustus/september 2016 was hij bezig weer iets nieuws op te nemen. Een titel had hij toen al gevonden:  “Desollate Cage [Dedicated to Harm Wimmenhove]“. Harm en neef Rudger wisselden regelmatig muziek uit, zelfs in de week voor het fatale ongeluk. Regelmatig zochten ze elkaar op en draaiden dan hun laatste vondsten. Rudger herinnert zich nog de eerste plaat die hij ooit opzette aan de Daniel Stalpertstraat, de laatste die Harm tipte was ‘This is it’. Nu een titel met dubbele lading, de muziek zit nu in Rudgers mix, in de playlist staan alle gemixte nummers keurig op volgorde trouwens. Ook zitten er veel nummers tussen van Harms ‘When I Die’ lijst. Harm had die lijst op Spotify gemaakt, zonder dat zijn vrienden het wisten. Tijdens de bijeenkomst in de Westerkerk voorafgaande aan Harms begrafenis hebben we daar ook een aantal nummers van laten horen. Veel van die platen hadden Rudger en Harm al eens samen geluisterd. Rudger: “Ik voelde een soort knipoog van Harm tijdens de dienst en elke keer als ik thuis één van die platen opzette. Wat een verbondenheid, bizar maar ook heel mooi.” En ik citeer verder nog maar een keer Rudger:  “Er zitten nogal wat titels en teksten in die je kunt herleiden hier en daar naar, verlies, gemis, weg willen rennen van de situatie of gewoonweg boos zijn. De intro met de woorden ” We want to ride our machines, without being hassled by ‘the man’ ” dekt bijvoorbeeld die lading. Platen met titels ‘Last Night’ gevolgd door een plaat met engelachtig gezang, genaamd ‘Voices’. Zo zijn er nog wel meer, sommige titels spreken voor zich. (Burial – Young Death). Onbewust, al dan niet bewust, gebeurde dat gewoon. Misschien geef ik overal wel teveel betekenis aan, maar dat hoort bij het leven. Zo had ik bijvoorbeeld ook een plaat met als titel ‘Hoola Hoop’, zie ik kort daarna een foto van een ‘hoolahoopende’ Iris voorbij komen op Instagram met als onderschrift “een hoolahoop voor Harm”… Ik heb geprobeerd Harm zijn korte, maar bijzonder krachtige leven weer te geven. Met ook hele feestelijke platen, want dat was ook Harm.”

Harms visitekaartje bij FABRIQUE met achterop Cousteau
Harms visitekaartje bij FABRIQUE met achterop Cousteau

Later kwam Rudger in een mail met de werkelijk prachtige cover met een lege kooi (de vogel is gevlogen), en nog een aanvullend commentaar. Het mooie is dan, dat je van sommige dingen weet dat het echt hoorde bij Harm en er ook wel eens iets over uitgewisseld had. Ik wist dat Harm een fan was van Wes Anderson, daarom gingen we ook samen naar ‘The Grand Budapest Hotel’. Harm hield van duiken, had hij geleerd tijdens een vakantie op Koh Tao (Thailand). Maar dat hij een fan was van Cousteau (Franse zee-onderzoeker), ik wist het niet. Ontdekkend dus, zo’n doorbreking van de stilte. In een laatste citaat namelijk zegt neef Rudger: “Jacqeus-Yves Cousteau was wel heel erg Harm zijn ding (getuige zijn afbeelding op Harm zijn Fabrique visite kaartje), hij was helemaal fan van Wes Anderson, die ‘The Life Aquatic with Steve Zissou geregisseerd heeft, een hommage aan jawel, Cousteau. … Er zit een plaat in de mix genaamd ‘Cousteau’ tegen het eind. Die kwam toevallig op mijn pad toen ik platen voor de mix aan het verzamelen was. Daarnaast zit er ook nog een plaat in met een Japanse titel. Dat kon ik ook niet ‘niet’ laten terugkomen. ‘Tsukumogami’, wat zoveel inhoudt dat spullen een ziel krijgen. Iets wat je in spullen gaat zoeken bij het verlies van een dierbare. Hele ingetogen plaat tegen het einde ook. Burial – Young Death is uitgekomen ergens begin dit jaar. Alleen de artiestennaam en titel al. Met als tekst “Hey child. I will always be there for you.”
Neef Rudger, alias Rígur Lárus, heel erg bedankt!

Kyrie eleison, ook over het gesprek dat we zullen hebben met de agent die Harm heeft aangereden op 14 september.

Veiling bij het ND

LV 0425Het stormde gisteren, misschien viel daarom het aantal veilinggangers in Barneveld wat tegen. Al weken had het Nederlands Dagblad er mee geadverteerd. Men had een overzichtstentoonstelling gehad met werk van de in 1994 te jong gestorven schilder Libbe Venema. Al het werk zou daarna in een veiling aan de man gebracht worden. Een goede reden om de storm te trotseren en het industrieterrein waar het ND nog gevestigd is, te vereren met een bezoek .
Venema was in het dagelijkse leven schoolmeester. Een bijzondere man, die er altijd nogal smoezelig uitzag en zijn geld niet uitgaf aan de kapper. Toen ik in 1978 op het punt stond mijn diploma te halen voor de Pedagogische Academie, sloeg ik aan het solliciteren. En zoals dat toen heel gewoon en gebruikelijk was, alleen op gereformeerde scholen. Toen er naast  een advertentie van de school in Amsterdam, ook een advertentie van de school in Leusden in de krant kwam, leek me dat wel wat. Veel van mijn klasgenoten op de PA in Groningen, dachten er niet aan om buiten de vier noordelijke provincies te solliciteren. Waarschijnlijk wilde ik wel de wijde wereld in en was Amsterdam of Leusden geen enkel probleem. En mijn vriendinnetje woonde in Leusden en ook nog een broer en zus trouwens. Een onvergetelijk sollicitatiegesprek werd het. Terwijl in Amsterdam gevraagd was of ik wel lid was van een jeugdvereniging en een lezer was van het Gereformeerd Gezinsblad en de Reformatie, werd ik op een zaterdag door Venema en een bestuurslid bevraagd op mijn visie op het kind en onderwijs. Het gesprek, weet ik nog, vond plaats in Kobus, een soort grand-café aan het begin van de Langestraat in Amersfoort. Het bleef bij één gesprek, want de maandag erna kreeg ik een benoeming in Amsterdam. Maar via mijn familie en schoonfamilie leerde ik vervolgens toch een beetje hoofdmeester Venema kennen. Een man die oog had voor kinderen en zeker voor kinderen die niet gemiddeld waren. Daarnaast was Venema ook vrijwilliger bij de GVAD, een vereniging om alcohol en drugsverslaafden te helpen.  In de vrije tijd die overbleef schilderde Libbe Venema. Toen hij vanwege zijn gezondheid eerder stopte met werken verhuisde hij naar Dalerveen in Drenthe, maar bleef schilderen. Vooral zijn laatste jaren maakte Venema heel veel prachtige bloemenstillevens.
Na zijn dood bracht mevrouw Venema het werk van haar man verder in de openbaarheid. Ze startte een galerie in Kampen en hield regelmatig tentoonstellingen met werk van haar man, maar ook van andere kunstenaars. Later verhuisde ze naar Amsterdam en begon aan de Hogeweg met Galerie Libbe Venema. Een aantal maanden per jaar was daar het werk van Libbe Venema te bewonderen. Toen Johanna Venema verhuisde naar Leiden, mocht ik van haar een keus maken uit het werk van haar man en ook ophangen. Een soort afscheidstentoonstelling. Helaas waren de meeste werken nogal fors geprijsd en konden we alleen maar een mooie linosnede verwerven. Gelukkig was op de veiling gisteren de prijs van verschillende werken wat reëler. En het klopt wat Venema over zijn werk zei: “Schilderijen moet je niet praten, schilderijen moet je kijken”.

Lazarus

Lazarus-ManifestEen van de ‘mooiste’ verhalen uit het Nieuwe Testament, is het verhaal over de opwekking van Lazarus. Lazarus was een goede vriend van Jezus van Nazareth. Wanneer hij doodziek is, houdt Jezus zich bewust op afstand. Pas wanneer Lazarus al begraven is, bezoekt Jezus de twee zussen van Lazarus, een condoleancebezoek zo lijkt het. Niets is minder waar, Jezus roept Lazarus, nadat de grafsteen is weggerold, tot leven. En het mooie van het verhaal is dat er heel veel toeschouwers zijn, waaronder ook geestelijke leiders uit Jeruzalem. Het zal hen de adem benomen hebben, een dode die weer levend wordt! Terug in Jeruzalem vertellen ze hun verhaal aan Joodse leiders en de laatsten nemen het besluit om de man die Lazarus weer tot leven riep, te doden. Geweldig verhaal toch! Wanneer ik het moest vertellen in de klas, genoot ik er van om de kinderen mee te nemen in het bizarre van dit verhaal. Je leert iemand kennen die doden tot leven kan wekken en vervolgens besluit je om die levend-maker te doden. Hoe verzin je het?

Op internet is een  boeiende site, waar onder andere die Lazarus waar ik over schreef, de naamgever van is. Er is ook nog een andere Lazarus, hij is een melaatse in een van de prachtigste parabels van Jezus. Onder de naam lazarusmagazine schrijven allerlei mensen hun verhaal over Jezus en het leven. De ‘vloekende dominee’ Rikko Voorberg publiceert elke werkdag een overdenking, maar ook staan er artikelen van anderen op de site. Op de overdenking van Rikko kun je je trouwens abonneren, dan heb je hem elke morgen in je email. Rikko heeft zijn verhaal dan ook ingesproken, dus je kunt het ook onderweg naar je werk tot je nemen. Elke keer weer een boeiend verhaal naar aanleiding van een drietal bijbelteksten.

Let wel, het zijn verhalen en overdenkingen om gelovigen en twijfelaars aan het denken te zetten. Je hoeft heus geen christen te zijn of een wekelijkse kerkganger, als je maar na wilt denken of er gewoon even over wilt peinzen. Zeer aan te bevelen in deze tijd, waarin zoveel onzeker lijkt en mensen al gauw de grootste mond volgen. Laat je aan het denken zetten!

Delen geeft troost | In memoriam Harm 1982 – 2016 (44)

DSCN5879Vandaag is het vijf maanden geleden dat Harm is verongelukt   [ geschreven 14 januari ]. De eerste adrenalinegolf is inmiddels gaan liggen en stap voor stap vindt het verdriet en het gemis een plek in alle haarvaten van mijn leven. Steeds is er wel weer iets dat afgehandeld moet worden. Zo ben ik laatst naar Ron geweest, vertegenwoordiger voor een grafzerkenfirma.          Doorklikken naar EO ‘Ik mis je’

Schaduw | In memoriam Harm 1982 – 2016 (43)

IMG_2493
Hehakaya, hoofd filmzaken bij de Balie, Knibbe en Otten in gesprek na het draaien van de film

Ik, die geen ik meer kan zeggen
ik, die mijn schaduw verloor of juist een en al werd
ik, die in elk geval werd, ik
moet het nu hebben van andere stemmen.
Hester Knibbe

 

De filmavonden met Willem Jan Otten in de Balie zijn steeds weer een genot. In de zaterdageditie van Trouw (4 februari) was de schrijver-dichter ook deze keer weer heel openhartig. Schrijvend aan zijn essay ontving hij het bericht dat zijn broer plotseling was overleden. Toch moest het essay af en volstrekt logisch kwam dan ook later de zin ‘wat had ik deze film graag aan mijn broer laten zien’, voor in het stuk.
De besproken film ‘Bright Star’ is een prachtige epos over de laatste jaren van de Engelse dichter John Keats. Nu is Otten zelf geen romanticus, maar ik kan me wel voorstellen dat het leven van de maar 25 jaar geworden Keats tot de verbeelding spreekt. De aan tuberculose lijdende dichter durft eigenlijk niet toe te geven aan de liefde, maar uiteindelijk zwicht hij voor Fanny Brawne. Voor het warmere klimaat sturen zijn vrienden hem naar Italië, maar Keats sterft daar in 1821. Op voorhand dus al een zeer boeiend gegeven. De dood van zijn broer zal Otten door het hoofd zijn blijven spelen, ook toen hij zoals gewoonlijk de bezoekers een korte inleiding gaf op de avond. Als gesprekspartner had Otten dichteres Hester Knibbe uitgenodigd. Daarom las hij een van de mooiste gedichten voor van haar. Knibbe’s zoon Aernout stierf in 2009 aan een hersentumor en later publiceerde ze daarover in “Het hebben van schaduw”.   Toen Otten het gedicht uit het hoofd citeerde, werd ik van binnen wel heel erg stil. De schrijver zal ongetwijfeld gedacht hebben aan zijn pas overleden broer en Hester Knibbe die toevallig bij mij in de rij zat, zal wel aan haar overleden zoon hebben gedacht.
DSCN5880Opeens zag ik in gedachten de schaduw van Harm voor me. Een paar weken geleden was ik bezig met vakantiefoto’s uit 2004. Harm experimenteerde met foto’s van zijn schaduw. Onmiskenbaar zie je hem er in terug. Door zijn dood heeft Harm een schaduw over ons leven gelegd. Zo mooi verwoord, schaduw heb je immers zo lang als je bestaat en ik kun je alleen maar over jezelf zeggen als je leeft. Tegelijk ben je er ook nog, al is het dan figuurlijk gezien in een schaduw over het leven van degenen die je lief hadden. Opeens besef ik dat de laatste zin van dit korte gedicht ook zo waar is. Harm moet het nu hebben van andere stemmen, vrienden die nog regelmatig over hem praten, geliefden die iets op ‘vooraltijdharm.nl‘ zetten. Een vader die het niet kan laten om er toch weer een blog aan te wijden.
Keats werd na zijn dood een geliefd dichter en nog steeds worden op middelbare scholen zijn verzen uit het hoofd geleerd. Ook Keats heeft schaduwen nagelaten. Daarom tot slot de beroemd geworden beginwoorden uit Endymion, A Poetic Romance. [Endymion is een bekende Griekse mythe]

EndymionA thing of beauty is a joy forever,
Its loveliness increases; it will never
Pass into nothingness.

Beschaving

IMG_2447In de Rode Hoed, ooit Remonstrantse schuilkerk, vond een debat plaats over ‘beschaving’. En de sprekers waren zo aansprekend, dat een heerlijke koude maandagavond fietstocht naar de Keizersgracht aanlokkelijk was. De hoofdspreker was professor James Kennedy, met zijn kenmerkende Amerikaanse accent, zijn blik als min of meer buitenstaander is vaak zo verhelderend, dat ook mede debaters daar vaak van onder de indruk zijn. Het aantal bezette stoelen viel wat tegen, nog net geen 70. Kennedy geeft aan dat beschaving vooral gaat over verworvenheden. In 1950 werd aan elke Nederlander die 23 werd een boekje uitgereikt met de pakkende titel “Burgerschap en Burgerzin”. Er waren vier pijlers onder die twee begrippen volgens de sociaaldemocratische schrijvers: het christendom, de gemeenschapszin, vrede en ook vrijheid. En men constateerde toen al dat een steeds groter wordend individualisme een gevaar vormde voor onze huidige beschaving, zoals beschreven in “Burgerschap en Burgerzin”. Later, in de jaren 60 en 70 werd het toch meer ‘moet je zelf weten’. En net voor de eeuwwisseling werd het steeds meer dat ‘onze’ beschaving moet worden verdedigd vanwege de mondialisering. We moesten ons weer beter gaan gedragen. En Rutte zegt vandaag, als je je niet gedraagt; wegwezen. Wat dan ook maar de algemene norm mag zijn…
IMG_2446Volgens Kennedy moeten we duidelijk erkennen dat beschaving geworteld is in een eeuwenlang proces. Kennis nemen van en omgaan met verschillen is heel belangrijk, want dat heeft immers vrijheid, zorgzaamheid en ondernemerschap in Nederland mogelijk gemaakt. Je moet wel historisch denken. Maar, het is geen gesloten canon. Beschaving is een streven waar we ook in de toekomst aan moeten en blijven werken. En Kennedy waarschuwde ons, het zal ook moeilijk zijn om het te behouden zoals het nu is! We hebben veel ‘civility’ nog, nog het best te vertalen met wellevendheid.
Helaas kwam er vervolgens in de discussie niets nieuws naar voren. De rector van de PThU, mevrouw Mechteld Jansen, wist niets toe te voegen, ook de in Afghanistan geboren rapper Massih Hutak was het volledig eens met de professor en bracht aan het eind nog een mooie tekst rap ten gehore. Het meest stellig was nog Arend Jan Boekestijn met zijn rechtsstaat. Alleen de rechtsstaat is maatgevend volgens hem; je mag alles zeggen en roeptoeteren, als je het maar niet omzet in daden. Helaas moest hij ook toegegeven dat je het nooit helemaal zeker weet. Inmiddels zit hij namelijk op een bijbelclubje met Segers en van den Brink, dus ook Arend Jan Boekestijn is bijna onder de profeten.
Helaas deze avond alleen maar negatieve uitlatingen over de SGP, die naar het idee van de buitenstaander nog steeds een soort theocratie voorstaat. Waarom daar zo negatief op reageren? Niets over het onbeschaafde en onwellevende gedrag van de PVV en zijn partijleider. Waar echte beschaving op gegrond zou moeten zijn, werd uiteindelijk in een zevental uitspraken samengevat. Blijkbaar is praten over beschaving meestal gemakkelijker dan het ook werkelijk doen. Op de oproep van rapper Massih om alle wijken in Nederland te mengen met elke denkbare groep die er maar is, kwam van de mede debaters geen enkele reactie.

Ontroerd | In memoriam Harm 1982 – 2016 (42)

DSCN5693
Frankrijk zomer 2004

We rijden dezelfde route naar VU-mc als op 14 september. Een afspraak met de neurochirurg die Harm nog geopereerd heeft, toen hij meer dan zwaargewond werd binnengebracht. Al heel snel had men door dat alleen een schedellichting misschien nog iets zou kunnen uithalen. We horen het verhaal van de arts aan, stellen vragen en begrijpen nog beter wat we al wisten.  Door de eerste klap van het politiebusje is Harm gelijk volledig buiten westen geweest. Ook toen we  op de IC bij zijn bed stonden heeft hij volgens de huidige wetenschap daar niets meer van meegekregen. Aan de ene kant geeft het rust, maar de andere kant is het oh zo verdrietig. Waarom moest het zo gebeuren? Waarom reed een politiebus zonder signalen met een snelheid van bijna 85 km. over de Nassaukade?
Gaat het slijten, kunnen we het een plekje geven? Zijn het platvloerse vragen die anderen ons stellen, of heet dat gewoon meeleven? Wat we wel weten is dat het verdriet blijft en we er mee op staan en mee naar bed gaan. En tegelijk besef ik ook dat er heel veel mensen met verdriet zijn. Op bezoek bij V en A vergeet ik opeens alle verdriet om Harm en begin ik langzaam te beseffen dat wanneer je illegaal bent en maar zit te wachten op het moment dat je advocaat weer een brief naar de IND stuurt voor een nieuwe procedure dat ook zo verschrikkelijk is. Ondertussen begint de school van hun kind ingewikkelde vragen te stellen en weet je niet meer waar je het moet zoeken. V wil naar het programma ‘de Monitor’ een brief sturen voor een interview en ook een open brief naar de krant. De wereld moet ook weten hoe hopeloos hun positie is en dat ze werkelijk niet terug kunnen naar hun land. Ik weet het en ik geloof hun verhaal maar weet niet hoe ik iets kan betekenen,  anders dan door te luisteren.  Hun onmacht te zien ontroert me en woordeloos probeer ik de Hemel te overtuigen om in te grijpen.
Ik keek naar een herhaling van DWDD, omdat de woensdaguitzending meestal de beste is. Het bleek dat Bas Heijne de hoofdgast was, een man naar mijn hart. Een publicist die altijd weloverwogen zijn mening geeft, niet overdonderend, maar nadenkend en zoekend. Een man die wil dat er echt debat is in de politiek en in de publieke ruimte, dat er echt geluisterd wordt, zodat meningen kunnen worden bijgesteld. Wat een zinnig interview en toen las Nico Dijkshoorn ook nog zijn beste bijdrage van dit seizoen. In deze uitzending zaten verschillende ontroerende momenten, zeker toen aan het eind ook nog een nummer van U2 met een gospelkoor werd gezongen: “I Still Haven’t Found What I Am Looking For”. Is het dan erg om eens een paar keer je zakdoek te pakken?
DSCN5884DSCN5964Ontroerd werd ik toen ik bezig was met oude foto’s. En cd met foto’s van onze vakantie in Frankrijk, naar het prachtige huis op de heuvel van Rolf en Heleen. Bijna allemaal foto’s door Harm gemaakt. En prachtig om te zien hoe hij ook in 2004  al experimenteerde en allerlei zaken fotografeerde die anderen niet opvielen. Verkeerslichten, autospiegels een astronautenpoppetje. Ook nu weer is het goed dat er op tafel een doos tissues staat. Wat was het mooi geweest als hij zich daar nog verder in had kunnen ontwikkelen, of misschien alleen maar een rustig moment had gevonden om al die bijzondere foto’s te rubriceren. Opeens bij al die foto’s moet ik opeens denken aan de doopdienst afgelopen zondag. Bij het laatste lied, ‘U zij de glorie’ schiet ik dan opeens vol, geen idee waarom, maar het voelde wel goed.

Kyrie eleison

Levend Water

P1050599De Nationale Onderwijs Tentoonstelling is inmiddels drie dagen onderweg. Vermoeiend, maar ook heel inspirerend. Twee dagen ben ik er nu geweest en ook zaterdag reis ik weer af naar Utrecht. Mooi om zoveel gebruikers van ‘Levend Water’ te spreken. Veel positieve reactie van gebruikers en zo nu en dan kritische aantekeningen. Logisch dat laatste wanneer je een van de makers even kunt spreken, dan is het gemakkelijk om ook even de kritische punten te noemen. Dat gaat dan bijvoorbeeld over het afbeelden van Jezus of teveel verhalen met geweld in groep 6. Alles wordt genoteerd en zal na afloop in de evaluatie besproken worden.
P1050600Verkopen doen we natuurlijk niet, maar we proberen wel contacten te leggen met potentiële kopers.  Als methode voor bijbelonderwijs hebben we ook echt iets te bieden. Een gestructureerde methode, met prachtig materiaal voor het digibord. Onze stand is zo kleurig dat alle voorbijlopende  bezoekers van de NOT wel even kijken. Het mooie is dat sommige bezoekers naar ons standje komen omdat ze denken dat wij iets met natuuronderwijs doen en projectmateriaal over water kunnen leveren. En tja dat klopt ook wel een beetje natuurlijk. Onze goede God is, de Heer van H2O en ook van Levend Water.

Troost | In memoriam Harm 1982 – 2016 (41)

[geschreven dd 14.01.2017]

16108067108_3fd9af341d_oVier maanden geleden verongelukte onze zoon Harm. En deze zaterdag zit ik met hoofdpijn achter mijn laptop. Mijn vrouw Coos en ik lezen het proces-verbaal over de gebeurtenissen van 14 september. Ik maak aantekeningen en we stellen elkaar vragen bij een onduidelijkheid. De klap, de kwetsuren, de getuigen, foto’s van deuken en kapotte voorruiten, het verhoor van de chauffeur, alles komt voorbij. Waarschijnlijk heb ik zo intensief zitten lezen dat mijn hoofd nu een beetje overkookt.

lees verder op: ‘ik mis je’

artikel 23

scan0093Vandaag naar een symposium in de VU, met een ontroerende ontvangst door Wim Berkelaar.
Artikel 23 bestaat in 2017, honderd jaar. Dit artikel, dat over de vrijheid van onderwijs gaat, is bij onderwijsmensen echt het bekendste grondwetsartikel. Eén A4-tje. Ik hoefde het nooit uit mijn hoofd te leren, maar wist de afgelopen veertig jaar wel degelijk wat er in stond. Al die jaren was er om de zoveel tijd wel discussie over dit artikel. Zeker binnen het gereformeerde onderwijs waar ik werkte, maakte men elkaar regelmatig bang met dit artikel. Werd iemand lid van een andere kerk dan de vrijgemaakt gereformeerde, dan kwam dit artikel in het geweer. Zo iemand werd ontslagen, want anders raakte de hele school zijn bekostiging kwijt. Daarom ook werden kinderen van ouders die niet de kinderdoop aanvaarden, buitengesloten; niet welkom. Jaren hebben we zo geleefd en wat een nuchtere juf of meester ook inbracht, geen verandering. Artikel 23 was heilig!
We leven nu in 2017, honderd jaar nadat in Nederland een bijzonder systeem tot stand kwam. Openbaar en bijzonder onderwijs werden gelijkgesteld wat betreft de bekostiging. Natuurlijk houdt de overheid toezicht, er moet immers kwaliteit geleverd worden. Twee derde van alle scholen behoort tot het bijzonder onderwijs. Een volstrekt normaal verschijnsel dus. Die vrijheid van onderwijs is geweldig. Het zorgt voor hoge kwaliteit en een prachtige keuzevrijheid voor ouders. Eigenlijk is er niemand in onderwijsland die artikel 23 zou willen veranderen. Ook politiek Nederland heeft daar geen enkele behoefte aan. Op dit moment is alleen Groen Links voor afschaffing. Wel raar, want naar mijn idee zijn het juist Groen Links-kiezers die hun kinderen vaak naar bijzonder onderwijs sturen. Jenaplan, Montessori, de Vrije School, het Daltononderwijs, allemaal BIJZONDER onderwijs. Groen Links zal dan waarschijnlijk ook niet terugkeren in de Tweede Kamer na 15 maart. Naar ik heb horen verluiden wil de leider van Groen Links ook emigreren naar Canada.
IMG_2417Het centrale thema van de ‘herdenkingsbijeenkomst’ was eigenlijk: Wie is de eigenaar van het bijzonder onderwijs? Helaas kwam deze vraag in de betogen van bestuurders en oud-bewindslieden niet aan de orde. Misschien is er onder de borrel nog over doorgepraat, maar ik moest naar huis om eten te koken. Wat ik zelf heb geconstateerd is dat in veel bijzondere scholen het eigenaarschap is verschoven van de ouders naar de professionals. Niet de professionals die elke dag voor de klas staan, dat zou nog redelijk zijn, maar de professionals op het bestuurskantoor. Vaak staat dat kantoor niet in eens in de plaats waar de school staat, de afstand is vervolgens daar. Schaalvergroting heeft wat dat betreft haar tienduizenden verslagen. Vaak kiezen ouders de school nog omdat ze horen bij een kerk, een geestelijke stroming.  Maar invloed hebben ze niet en eigenaar zijn ze al helemaal niet. Er is een MR, maar vraag ouders eens bij het hek of ze weten wie daar in zitten? Meelevende en goed opgeleide ouders weten hun routes wel te vinden, maar het grootste deel van de ouders heeft vaak geen idee en laten het maar gebeuren en mopperen vervolgens bij de koffie. Ze hebben geen idee waar ze hun nood moeten klagen en worden te vaak met een kluitje in het riet gestuurd. Waarvan akte.

PS
Deze week is iedereen van harte welkom in Utrecht op de onderwijsbeurs. Met de beste bijbelmethode van Nederland staan we op de beurs. Wanneer ik aanwezig ben op de ‘Levend Water’ stand, kunt u gratis mijn handtekening krijgen! Dan moet u wel de (oud) ministers op de foto uit het hoofd in de goede volgorde kunnen opzeggen!

Opnieuw getrouwd | In memoriam Harm 1982 – 2016 (40)

P1050592Door de heerlijke vrieskou naar de sportschool. Deze keer wel een goed gesprek met Piet, die bereid is tot vele adviezen. Dat apparaat is goed voor je rug en die voor knieën, en wat je ook moet is spinnen. Nou, als er iets is waar ik niet van hou is spinnen. Spinnen sla ik meestal dood vertrouw ik Piet toe. Voldaan en met het zweet nog op mijn rug rij ik even bij de juwelier langs. Mijn trouwring moet klaar zijn. Maanden heb ik hem niet gedragen, omdat mijn ringvinger het niet verdroeg. Gelukkig kon ik hem op een avond er nog van af krijgen, maar vervolgens wilde hij niet meer terug. De vinger bleef pijnlijk, dus lag mijn ring bij te komen op het nachtkastje. Harm verongelukte en ik droeg geen trouwring. Wel bleef ik de lege plek aan mijn rechterhand zien, maar niemand vroeg iets. Keer op keer probeerde ik weer de ring terug te schuiven, maar helaas, te pijnlijk.
Eén voordeel was er in ieder geval. We hadden bedacht dat we op de dag van de begrafenis, met z’n allen Harm wilden dragen. Achteraf bezien was dat een hele klus en erg zwaar, gewoon lichamelijk zwaar. En de kistenmaker had niet bedacht dat je ook moet nadenken over een goed handvat aan de kist. . Over de hele lengte van de kist was aan beide kanten een draagstok gemonteerd, zag er mooi uit. Maar het grote probleem was dat de stok rechthoekig was, na een minuut dragen sneed het ontzettend in je vingers en een ring ging daarbij ontzettend zeer doen. Ik droeg geen ring en had er gelukkig minder last van, Coos had even haar ring afgedaan.
In het boek van Tim Overdiek las ik, dat hij een paar maanden na het verongelukken van zijn vrouw zijn trouwring afdeed. Dat voelde natuurlijk heel raar en maandenlang bleef hij de plek zien aan zijn ringvinger. Ik herkende dat gelijk. Gelukkig is mijn trouwring nu opgerekt en voelt het opeens alsof ik opnieuw getrouwd ben. Geen lege plek meer en door de juwelier weer mooi opgepoetst. Heerlijk gevoel.

Kyrie eleison ook over vaders en moeders die een kind verloren en zich daar geen raad mee weten.

 

Pastor | In memoriam Harm 1982 – 2016 (39)

P1050591Ik blijf het een rare naam vinden, Zorgvlied. Op de website van de begraafplaats is er gelukkig iets over geschreven. Mijn verwondering stijgt, de naam is helemaal niet bedacht voor de begraafplaats. Ooit was er een Amsterdamse buitenplaats, prachtig gelegen natuurlijk buiten de stinkende stad, goed toeven in de zomer. Op een droeve dag werd het huis gesloopt en de grond gekocht door de gemeente Amstelveen om er een dodenakker van te maken. De t veranderde in een d, maar de betekenis bleef. Waar ooit mensen aan de kabbelende Amstel, het huis omringd door prachtig onderhouden groen, hun zorgen konden laten vlieden, liggen nu duizenden en duizenden en duizenden zonder zorgen. Eigenlijk bizar om zo’n naam aan een begraafplaats te geven. Je krijgt eerder het idee dat het nu juist niet een plaats is om je zorgen maar even achter je te laten.
P1050589Ach wat een bizarre gedachten allemaal, en toen de pastor vanmorgen kwam hebben we het daar niet over gehad. Het was zo goed dat hij weer een bezoek bracht. Ook een pastor kan ons verdriet niet weg nemen, maar hij weet wel de vragen te stellen. Na anderhalf uur gesprek vouwen we de handen. De pastor bidt, voor onze dochters, voor Siebe, voor Iris, voor ons en ook voor de politieagent die Harm dood reed. Ons verdriet, onze vragen, onze vraagtekens, ze komen nu opeens weer in een ander licht te staan. Ze vlieden niet weg, ze blijven, maar het wordt lichter. Waar zouden we zijn zonder de luisterende aandacht in de hemel? Waar zouden we zijn zonder hem die het deed vriezen en de mooiste luchten tevoorschijn kan toveren? Waar zouden we zijn zonder hem die het allemaal al wist, al ver voor 14 september. En ook weet van het waarom en hoe en ook de gedachten en de vragen stuurt van de pastor. Troostend is het en al verdwijnt het verdriet niet, een pastor is een grote zegen.
Voor meelezers, die ook met vragen zitten en er graag over willen praten, er is altijd wel een pastor in uw omgeving te vinden die wil helpen. Die niet aan komt dragen met kant en klare oplossingen, maar met open oren luistert, mee bidt, nieuwe vragen stelt en ruimte geeft voor nieuwe gedachten.

Kyrie eleison

 

Sneeuwklokjes | In memoriam Harm 1982 – 2016 (38)

IMG_2399IMG_2400Op BBC4 een prachtige docu over zwermen in het dierenrijk. Prachtige nazomeravond en duizenden spreeuwen in de lucht. Onnavolgbaar mooie vormen en de wetenschap staat voor een raadsel. Het lijken wel de dagen die zijn verstreken na Harms dood. Ze verglijden voorbij, krijgen steeds andere vormen en wij achterblijvers, onze gedachten gaan alle kanten op. We krijgen er geen vat op, willen het vastgrijpen, maar het is al weer weg.
Vier maanden alweer en nog steeds willen we er niet aan. Voor de zoveelste keer rijden we naar Zorgvlied, wandelen door de inmiddels bekende lanen en lezen namen voor de zoveelste keer. Het is rustig deze winterse dag er zijn weinig mensen op de been. We wachten, lopen terug voor een mooie foto en slaan de armen om elkaar heen bij Harms graf. Het is stil, zijn naam nog steeds op een groen bordje in witte letters. Harm is hier niet. Ik kan alleen nog denken aan de houten kist met zoveel verhalen die langzaam aan touwen naar beneden gaat. Ik denk aan het zand dat schep voor schep eerst bonkend neer kwam, maar al doffer en doffer werd. Nu staan er tussen de bevroren sneeuw, prachtige groene steeltjes met witte bloempjes. Het voorjaar probeert de winter te verdringen, maar de komende dagen zal dat niet lukken. We lopen terug, net als toen. Het is stil, de beheerder zet de bloemen binnen, hij herkent ons niet. Op radio 4 even geen Bach, ik verlang naar de dag dat graven open gaan, sneeuwklokjes alle kanten opvliegen en tranen als vanzelf opdrogen.

Kyrie eleison

Agenda 2017 | In memoriam Harm 1982 – 2016 (37)

boek-zonder-tekeningenIn een van de laatste weken in december heb ik mijn nieuwe agenda ingewijd. Deze keer is hij staalblauw en iedere keer is het een genot om her en der allerlei zaken al in te plannen. De concerten van het Nederlands Philharmonisch Orkest, de filmavonden met Willem Jan Otten in de Balie en ook de verjaardagen natuurlijk. En opeens trof het me als een klap midden in het gezicht. Het jaar 2017 wordt een jaar zonder Harm. Meestal gebruik ik bij het vullen van de nieuwe agenda, mijn bijna volle agenda van het lopende jaar. Data neem ik over met hier en daar besef dat alles weer een dag verschoven is. Was je afgelopen jaar op een zaterdag jarig, dan wordt dan nu een zondag. Maar de 17e april wordt opeens geen ‘verjaardag Harm’ meer. ‘Geboortedag Harm’ heb ik er maar van gemaakt en ook de 14e september krijgt nu een vermelding: sterfdag Harm.
Nu het verongelukken van Harm inmiddels bijna vier maanden achter ons ligt, zijn de meeste zaken die geregeld moesten worden, wel afgehandeld. Leuke dingen en ook hele vervelende dingen. En de roes waar we de eerste maanden in geleefd hebben begint zo langzamerhand langzaam neer te dalen, als een soort dauw over ons leven. De adrenalinestoten blijven nu uit en het gemis van Harm lijkt harder te worden. Het gemis begint harde werkelijkheid te worden. Gelukkig kunnen we veel delen met familie en lieve vrienden. En gelukkig ook is er de troost van Gods aanwezigheid.
Vaak had ik bij het vullen van een nieuw jaar her en der al binnenpretjes, fijn dat weekend, mooi die week op vakantie, leuk die avond op school over… , maar nu is opeens alles anders. Eind augustus ging Harm met ons mee naar de derde verjaardag van Fiene. Helemaal verrukt was hij over het prachtige cadeau wat hij voor haar gevonden had. “Het boek zonder tekeningen“, en ik denk dat Fiene toen wel een beetje teleurgesteld was. Er stonden alleen maar letters op de grote witte bladzijden, de plaatjes moet je er in je hoofd bij verzinnen. Pas later gingen ze er de lol van inzien en het boek is inmiddels verschillende keren voorgelezen. Hilarisch en ook typisch Harm. Tegelijkertijd is het nu ook symbolisch, een boek zonder tekeningen. Het is als mijn agenda aan het begin van een nieuw jaar. Je noteert allerlei gebeurtenissen waarvan je denkt dat ze gaan gebeuren. Maar het moet allemaal nog ingekleurd en ingetekend. De 14e september in 2016 was in mijn agenda bijna leeg, alleen die avond zou ik in de Russisch Orthodoxe kerk weer taalcursus geven, de tweede keer na de zomervakantie. Ik weet nog dat ik aan het eind van de middag er opeens aan dacht dat ik Victor moest waarschuwen, maar dat ik zijn nummer niet bij me had. Om kwart over zeven belde hij, dat de cursisten zaten te wachten en moest ik hem uitleggen wat er die dag gebeurd was. Bij de dag er voor, de 13e, heb ik ’s avonds genoteerd dat het die dag ongeveer 30º graden was. Heerlijk in de korte broek op de fiets samen met Coos naar het AMC voor de uitslag van de controle. “U bent helemaal genezen, gefeliciteerd!”, zei dokter van der Ven. Samen fietsten we terug door de Bijlmer, onder andere langs de in aanbouw zijnde bedrijfshal van de Kleiburg Brouwerij naast IKEA. Tja, zo worden agenda’s ingekleurd en ingetekend, ook met zaken waarvan we denken dat het ons niet overkomt. Als een boek zonder tekeningen…

p1050506
Fiene houdt Siebe vast

Maandag 9 januari 2017, in mijn agenda stond alleen nog maar een concert van het NPO, om 20.15u. Een prachtig concert trouwens met Brahms en het 5e pianoconcert van Beethoven, met een prachtige toegift van meesterpianist Martin Helmchen. Allemaal terug te luisteren op: //www.npo.nl/avondconcert/.  De toegift (kijk op ongeveer 2:03) was een prachtig stukje Bach! Maar gisteren werden we uit ons bed gebeld, een kleinzoon geboren: Siebe. Prachtig, alles was goed gegaan, moeder en kind maakten het goed en ook de vader was dolblij natuurlijk. Gistermiddag over een mistige snelweg op bezoek geweest. Zo  mooi hoe Jip en Fiene beseffen dat ze een broertje hebben gekregen. De eerste naam is Matteo; geschenk van God. Natuurlijk zal het voor ons altijd verbonden blijven met het sterven van Harm. Maar het laat ook prachtig zien dat het leven door gaat, hoe ingewikkeld het ook is om het verdriet over Harm nu daarin een plek te geven. De geboorte van Siebe wordt nu een prachtige plaat in het boek van 2017, waarin eerst alleen nog maar bij de eerste week stond dat onze oudste dochter uitgerekend was. Ik hield wel van de afkorting D.V. (deo volente), niet om te pas en te onpas te gebruiken, maar om aan te geven dat ons leven in Gods Hand ligt. Dat D.V. komt uit het Bijbelboek Jakobus trouwens (4: 13-15)”:  “Dan iets voor u die zegt: ‘Vandaag of morgen gaan wij naar die en die stad. Daar blijven we een jaar, we zullen er handeldrijven en geld verdienen.’ U weet niet eens hoe uw leven er morgen uitziet. U bent immers maar damp, die heel even verschijnt en dan al verdwijnt. U zou moeten zeggen: “Als de Heer het wil, zijn we dan in leven en zullen we dit of dat doen.”  Onder het ‘voorbehoud van Jacobus’ hoorde ik vroeger wel eens iemand zeggen. En ook dat hoort eigenlijk voor in je agenda!

facebookMet het opruimen van van alles en nog wat van Harm, wordt nu ook de Facebook-pagina van Harm uit de lucht gehaald. De automatismen die er inzitten worden zo nu en dan gewoon te confronterend. Ik zit ‘gelukkig’ zelf niet op dit sociale medium, maar anderen wel. Aanstaande zaterdag wordt het definitief verwijderd. Een mooie gelegenheid misschien om er nog doorheen te gaan en zaken die je je wilt blijven herinneren op te schrijven of voor jezelf in een IN MEMORIAM op te slaan. Het is niet om Harm uit te wissen, dat gaat niet lukken, maar wel om niet net te doen dat Harm er nog is. Maar voorbij is het niet. Het proces-verbaal over wat er gebeurde even na twaalf uur, op de vroege ochtend van 14 september, op de Nassaukade ligt inmiddels bij het Openbaar Ministerie. De Officier van Justitie moet er nu mee aan de slag. Natuurlijk zijn we benieuwd naar wat er in staat. Alleen al om nog een keer te beleven hoe de laatste momenten van Harm er uit zagen, hoe moeilijk dat ook is. Ook die confrontatie zal een plek moeten krijgen.

Kyrie eleison

Digoine in Frankrijk

Digoine in een Franse glossy
Digoine in een Franse glossy

Soms heb je van die dingen die je eigenlijk voor jezelf wilt houden. Zo’n leuk restaurant bijvoorbeeld, waarvan je hoopt dat het niet te druk gaat worden, of een hele mooie rustige plek om op vakantie te gaan. Al een aantal jaren hebben wij bijvoorbeeld zo’n adres in de Bourgogne. Op weg naar het ‘altijd warme’ zuiden logeren we daar al een aantal jaren in de B&B van Matthew en Jitske Poventud. Ze kochten ooit een kasteel met alles er op en er aan en waren ‘te goed’ voor “Ik Vertrek”. Inmiddels hebben ze een aantal prachtige gastenverblijven gecreëerd en wij kijken er al weer naar uit om een kamer te reserveren. Er zijn avonden waarop je kunt mee-eten, de rust is overweldigend en de omgeving is prachtig.
De opvolger van het populaire tv-programma Man Bijt Hond is het programma BinnensteBuiten; anders en gelukkig wat serieuzer. Het geeft vaak prachtige inkijkjes in levens van mensen en ook koken, wonen en intrigerende interieurs komen er voorbij. Alain Caron is mijn favoriete presentator, omdat hij zo over eten kan vertellen dat je het meest bizarre nog lekker gaat vinden en daarnaast heeft hij ook nog een prachtig Frans accent. In de kerstaflevering van BinnensteBuiten zit een prachtige reportage over ‘ons vakantiekasteel’. De moeite van het terugkijken zeker waard! En als kijker begrijp je dan gelijk waarom wij na onze zomervakantie zo enthousiast vertellen over ‘het kasteel in de Bourgogne’.
Chateau de Digoine in BinnensteBuiten

Verdriet | In memoriam Harm 1982 – 2016 (36)

r0000124
verbeke foundation 30.07.2016 foto: Harm

Niemand die vraagt hoe het met ons verdriet gaat. Nee, de meeste mensen die ons kennen vragen hoe het gaat, of ze vragen niets. Dat laatste komt regelmatig voor trouwens. Men kijkt je een keer extra aan en gaat dan over tot de orde van de dag.
Soms komt het dan opeens, zonder inleiding, ter sprake dat er toch wel iets aan de hand is. Maar, men vraagt dan niet of je verdrietig bent. Het is natuurlijk ook een heel specifiek gevoel. Zou men er zondermeer van uit gaan dat je wel verdrietig bent? Maar stel dat een ander aan mij vraagt; ben je nog steeds verdrietig? Wat geef ik dan voor antwoord?

Voor de rest van de blog naar: http://ikmisje.eo.nl/themas/blog/blog-roel-verdriet-is-als-kiespijn-overgaan

Kaartjes… | In memoriam Harm 1982 – 2016 (35)

r0000172In de eerste dagen na het verongelukken van Harm moest er zoveel geregeld. Achteraf vragen we ons regelmatig af, hoe dat toch allemaal gelukt is. Gelukkig waren er opeens allerlei lieve mensen die zich om ons bekommerden. Harms MediaMonks gingen meedenken en maakten de kaart, zijn vrienden gingen bellen voor een locatie en hier aan tafel zaten onze kinderen stickers te plakken op enveloppen. Het zijn maar een paar voorbeelden van de hulp die we kregen. Nu zijn we al meer dan drie maanden verder. Regelmatig vallen er kerstkaartjes op de deurmat en wensen lieve mensen ons extra veel sterkte tijdens de komende feestdagen. Zeker bij dat laatste gaat het bij mij zo nu en dan kriebelen. Kerst is een mooi feest, maar al vaker vond ik het te romantisch en opgeklopt en was ik een ‘zeer principieel’ tegenstander van de kerstboom. Maar goed, dat zal allemaal wel door de opvoeding zijn gekomen… Natuurlijk is het fantastisch dat we aanstaande zondag met de hele familie rond tafel zitten en er zal letterlijk en figuurlijk een lege stoel zijn. We zullen Harm zeker missen, maar dat doen we vandaag en gisteren en morgen en overmorgen ook.
Ik dwaal af, ik wilde het hebben over het regelen van bedankkaartjes,… bedankkaartjes? Tja, eerst wilden we het geloof ik maar niet doen. We hadden immers in de Westerkerk niet ook nog eens een condoleanceregister neergelegd. Ze weten ons wel te vinden via allerlei sociale media en familie en vrienden en iedereen die Harm nog wil gedenken, kunnen terecht op ‘vooraltijdharm.nl‘. Moeten we dan achteraf ook nog weer een kaartje sturen, of een advertentie zetten in de krant? Moeten we blijven bedanken en bedanken? We houden wel van kerstkaarten trouwens, kunnen we dat niet combineren? Een mooie foto van Harm er op… Midden in een nacht werd ik er wakker van en bedacht ik; niet weer een foto van Harm voor op een kaart, maar wat dan? Een tekening? Een afdruk van de ets van de Westerkerk die ik onlangs op een veiling kocht? En wat zetten we er dan op? Doen we het samen met Iris en onze dochters? Of doen we het gewoon als ouders en combineren we het met de beste wensen? Wat een problemen en vragen, het zweet brak me uit. Gelukkig vormde zich langzaam aan een beeld en viel ik toch weer in slaap.
latement-for-a-sonHet is gewoon geworden wat het geworden is. We vonden een tekst. In het het bijzonder aangrijpende boekje van Nicolas Wolterstorff staan zoveel mooie stukken waarin hij mijmert en treurt over de dood van zijn zoon (“Klaaglied voor een zoon”). Helaas is het niet meer verkrijgbaar in het Nederlands, in het Engels nog wel trouwens. Het boekje van Wolterstorff, wiens zoon verongelukte bij het bergbeklimmen, is niet alleen maar bedoeld voor ouders van wie een kind is overleden of verongelukt. Juist mensen die te maken krijgen met andermans verlies zouden het moeten lezen. Het geeft een mooi inzicht in de zielenroerselen van een ouder. Het waarom en het hoe en waarom ik en waarom hij, komen uitgebreid aan de orde. Geen goedkope antwoorden, maar vraagtekens die vaak ook vraagtekens blijven. En ook Wolterstorff beseft dat er een God is die met ons mee lijdt, Hij gaf immers zijn eigen Zoon! Daarom een stukje uit zijn boek.
Daarnaast hebben we maar geprobeerd om voor ieder wat persoonlijks te schrijven. Al met al was het ook wel goed om te doen. Even weer gestructureerd bezig, wie doen we wel, wie niet…? Waar was dat adres ook al weer? Al die lieve mensen, familie, vrienden, broers en zussen uit de OPK, collega’s en vrienden van Harm….. Was die er ook? Vergeten we niemand? Was hij of zij ook in de Westerkerk of op Zorgvlied? Weet dat we dankbaar zijn voor jullie meeleven en het eigenlijk elke dag weer zouden willen herhalen en mocht u geen kaart hebben ontvangen, wees dan blij met de mooie foto die Harm maakte in België, bij de Verbeke Foundation. Eind juli was hij daar met Iris en schoot de ene na de andere mooie foto. Deze is gemaakt in een groot huis dat helemaal is gemaakt van oude ramen. Een prachtig beeld, de ramen staan open… Is de vogel gevlogen? Of is het gewoon voor frisse lucht in een huis waar geen mensen wonen? Of geeft het een beter zicht op de wilde natuur rond het huis? Wanneer je dubbelklikt op de foto kun je hem vergroten.
Een mooi en gezegend 2017 schrijven we. Kan dat nog wel na zo’n bizar jaar? Kunnen we draad nog weer oppakken? Het zal, mocht Jezus niet eerder terug komen, gewoon een volgend jaar worden. Met vallen en opstaan zullen we door moeten. Gelukkig in het besef dat er een Heer is die zorgt, Hij stuurde immers Zijn Zoon naar deze wereld, die nog steeds vol is met verdriet, oorlog en ellende. Diezelfde God zal uiteindelijk alle tranen van onze en uw ogen wissen!

Kyrie eleison

gereformeerd onderwijs

img_2289Ruim een week geleden promoveerde Tamme Spoelstra (VIAA/GH) tot doctor in de geesteswetenschappen. De afgelopen jaren bestudeerde Tamme de ontstaansgeschiedenis van het ‘vrijgemaakte’ gereformeerde onderwijs. Uit eigen ervaring weet ik dat het vaak lastig aan te duiden was, waar dat nu precies voor stond, zeker aan buitenstaanders. Gereformeerd was toch ook nog weer een ruimer begrip dan gereformeerd-vrijgemaakt. Zelf verwees ik vaak naar de politiek en noemde het GPV als een representant van dezelfde zuil. Maar vandaag de dag weet ook bijna niemand meer wat het GPV was en is de naam van aanvoerder Jongeling ook al aan het vervagen. Daarom is het goed dat er nu een wetenschappelijke en historische studie is verschenen over deze bijzondere zuil. In zijn verhaal maakte Tamme duidelijk dat het vrijgemaakt-gereformeerde onderwijs, in zijn zuiverste vorm, maar ongeveer vijftien jaar bestaan heeft. Pas vanaf ongeveer 1970, er had zich eind jaren 60 weer een kerkscheuring voorgedaan, tot aan 1985. Helaas stopt daar Tammes studie ook. Het zou interessant en boeiend zijn om ook het vervolg in beeld te krijgen. De periode 1985 tot 2010 is nu juist een periode waarin er heel veel is gebeurd en er ook heel veel is veranderd. Waar het gereformeerde onderwijs jarenlang een gesloten bolwerk was, zijn het nu scholen waar iedere serieuze christen zijn kinderen heen mag sturen, ze zijn vaak meer dan welkom. Terwijl in 1985 de gereformeerde school in Amsterdam door het LVGS (Landelijk Verband van Gereformeerde School Schoolverenigingen) op de vingers werd getikt omdat er wel 20% van de leerlingen uit niet-vrijgemaakte kerken kwamen, was het in 2010 zo, dat er niet eens meer 20% van de leerlingen uit vrijgemaakte kerken te vinden waren op dezelfde school. En inmiddels kunnen ook niet-vrijgemaakte leerkrachten gewoon voor de klas op een gereformeerde school. Binnen verschillende schoolteams weet men vaak al niet eens meer naar welke kerk men zondags gaat (ik spreek uit eigen ervaring), terwijl het nog geen tien jaar geleden is dat leerkrachten werden ontslagen als ze lid werden van een niet-vrijgemaakte kerk.
Er is dus veel veranderd, zeker waar het gaat om de strakke belijning van het vrijgemaakt-gereformeerd onderwijs. Jarenlang werd door bestuurders de grens streng bewaakt, maar toen de besturen meer en meer scholen onder zich kregen, ging de wissel, naar het leek, zachtjes om. Waar nog niet zo lang geleden de school echt van de ouders was (via een vereniging met een plaatselijk bestuur), is vandaag het bestuur op zo’n grote afstand, dat ouders vaak niet eens beseffen dat er ergens nog een bestuur is. Voor veel ouders is de teamleider van de school ‘het bestuur’.  Dat laatste maakt ook dat het afhangt van deze plaatselijke bestuurder hoe de identiteit van de school wordt ingevuld. En.. misschien een beetje kort door de bocht, waar in de jaren 80 en 90 van de vorige eeuw nog bestuursleden kwamen meekijken en luisteren in de klas, zeker bij de bijbelvertelling, wil de bestuurder nu weten of er wel effectief wordt gerekend en de resultaten van de eerstvolgende taaltoets wel ruim voldoende gescoord worden en is er te weinig ruimte in zijn of haar agenda om ook nog mee te luisteren naar een bijbelverhaal.
Mij viel op dat in het Nederlands Dagblad interview (12 december j.l.) met Tamme een duidelijke stellingname te lezen was. Hij draaide er, met alle liefde voor het gereformeerd onderwijs, niet om heen. Toch volgden er daarna geen stapels ingezonden brieven. Over een stellingname van de CU m.b.t. het Oekraïne referendum buitelden de forse meningen over elkaar heen. Maar over het interview met Tamme las ik tot op heden maar één ingezonden. Van een echtpaar uit IJmuiden, die hun kinderen naar de dr. M.B. van ’t Veerschool in Amsterdam stuurden. Een begrijpelijke reactie trouwens, want vooral rond en in Amsterdam was de keuze voor de school bij Sloterdijk veel meer ingegeven door een keus voor voluit christelijk onderwijs. Op de protestants-christelijke scholen was het christelijke karakter in snel tempo verdwenen. Vandaar dat veel ouders, toen er een alternatief was, daar voor kozen. Dat had denk ik vaak niet zo veel met een vrijgemaakte verbondsopvatting te maken. In een vervolgstudie zou ook voor deze ontwikkeling oog moeten zijn. Naar ik begreep van de promovendus dat er nog een congres komt naar aanleiding van het verschijnen van de handelseditie van zijn proefschrift. Hopelijk wordt dan ook de discussie breder en vooral ook op schoolniveau tussen ouders en leerkrachten en hun bestuurders gevoerd. Wat is de toekomst van christelijk onderwijs in een steeds verder geseculeerde samenleving? En bij die discussie is ook het gesprek met christelijke kerken nodig, hun plaats en ook de plaats van christelijk onderwijs ligt in het verlengde van elkaar.

PS:  Ik pleit niet voor afschaffing van gereformeerd of bijbelgetrouw of welke serieuze vorm van christelijk onderwijs. Er is echter nog veel te winnen, samen ook met het reformatorisch onderwijs. Op het gebied van bijbelonderwijs (nog lang niet alle gereformeerde scholen maken gebruik van alle mogelijkheden die de methode Levend Water biedt!), maar ook op gebied van geschiedenisonderwijs, muziekonderwijs en alle andere creatieve vakken.